කපිල කේ හීනටියන –
මැදපෙරදිග කලාපය වෙළාගත් දරුණු යුද ගින්න දැන් පස්වන සතියට එළඹ තිබේ. පසුගිය පැය 24 තුළ වාර්තා වූ සිදුවීම් පෙළ ගැස්ම දෙස බැලීමේදී පෙනී යන්නේ, මෙය තවදුරටත් හුදු දේශසීමා ගැටුමක් නොව, ලෝක දේශපාලන බලතුලනය තීරණය කරන මහා පරිමාණ යුද්ධයක් දක්වා පරිවර්තනය වී ඇති බවයි. විශේෂයෙන්ම ඇමරිකානු ප්රහාරක යානයක් ඉරාන ගුවන් සීමාවේදී බිම හෙළීම සහ ඉරානයේ ප්රධාන ආර්ථික මර්මස්ථාන ඉලක්ක කරමින් එල්ල වූ ප්රහාර මෙම තත්ත්වය තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂ්යයකට රැගෙන ගොස් ඇත.
ඇමරිකානු F-15E යානය බිම වැටීම සහ ගුවන් මෙහෙයුම්වල අර්බුදය
2026 අප්රේල් 03 වන දින ඉරාන ඉතිහාසයේ මෙන්ම මෙම යුද්ධයේ ද සුවිශේෂී සටහනක් තබමින්, ඉරාන ගුවන් සීමාවට ඇතුළු වූ ඇමරිකානු F-15E Strike Eagle වර්ගයේ ප්රහාරක යානයක් බිම හෙළීමට ඉරාන ආරක්ෂක අංශ සමත් විය. මෙය මෙම යුද්ධය ආරම්භ වූ දා සිට ඇමරිකානු ප්රහාරක යානයක් සෘජු ප්රහාරයකින් විනාශ වූ ප්රථම අවස්ථාව ලෙස සැලකේ.
එක්සත් ජනපද ආරක්ෂක අංශ මේ පිළිබඳව තහවුරු කරමින් ප්රකාශ කළේ, අදාළ යානයේ සිටි එක් ගුවන් නියමුවෙකු මුදාගැනීමේ මෙහෙයුම් සාර්ථක වූ බවයි. කෙසේ වෙතත්, දෙවන නියමුවාගේ තත්ත්වය පිළිබඳ මෙතෙක් නිල තොරතුරක් නොමැති අතර, ඉරාන රාජ්ය මාධ්ය විසින් යානයේ සුන්බුන් සහ සෝදිසි මෙහෙයුම්වල දර්ශන ප්රසිද්ධියට පත් කරමින් පවතී. මෙම සිදුවීම ඉරාන ගුවන් ආරක්ෂණ පද්ධතියේ ශක්තිය පෙන්නුම් කරන සාධකයක් ලෙස දේශපාලන විචාරකයින් හඳුන්වයි.
ඉරාන යටිතල පහසුකම් සහ ආර්ථිකය ඉලක්ක කළ ප්රහාර
ඊශ්රායලය සහ ඇමරිකාව එක්ව ඉරානයේ ආර්ථිකය අඩපණ කිරීමේ දැවැන්ත මෙහෙයුමක් ආරම්භ කර ඇත. ටෙහෙරානයට බටහිරින් පිහිටි කරාජ් (Karaj) ප්රදේශයේ ඉදිවෙමින් පැවති දැවැන්ත පාලමක් ඉලක්ක කරමින් ඇමරිකානු හමුදා ප්රහාර එල්ල කරන ලදී. මෙම ප්රහාරය ‘Double-tap’ ක්රමවේදයට, එනම් මුල් ප්රහාරයෙන් පසු සහන සේවකයින් පැමිණෙන අවස්ථාවේදී නැවත ප්රහාර එල්ල කිරීමේ ක්රමයට සිදු කළ බවට චෝදනා එල්ල වේ. ඉරාන වාර්තා සඳහන් කරන්නේ මෙහිදී සිවිල් වැසියන් ඇතුළු 8 දෙනෙකු මියගොස් 95 දෙනෙකු පමණ තුවාල ලබා ඇති බවයි.
ඊශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු ප්රකාශ කළේ ඉරානයේ වානේ නිෂ්පාදන ධාරිතාවයෙන් 70%ක් පමණ විනාශ කිරීමට තම ප්රහාර සමත් වූ බවයි. ඉරානයේ ප්රධාන පෙළේ වානේ කර්මාන්තශාලා දෙකක් මේ වන විට සම්පූර්ණයෙන්ම අක්රිය වී ඇත. මීට අමතරව එස්ෆහාන් (Esfahan) ප්රදේශයේ සහ ඉරානයේ මධ්යම ප්රදේශවල පිහිටි මිසයිල දියත් කිරීමේ මධ්යස්ථාන සහ නියමුවන් රහිත යානා (UAV) මෙහෙයුම් මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කරමින් ඊශ්රායලය ප්රහාර 70කට අධික ප්රමාණයක් එල්ල කර ඇත.
හිස්බුල්ලා ප්රහාර සහ ඊශ්රායලයේ තත්ත්වය
ඉරානයට එල්ල වන ප්රහාරවලට ප්රතිචාර ලෙස ලෙබනනයේ හිස්බුල්ලා සංවිධානය සහ ඉරානය එක්ව ඊශ්රායලයේ ප්රධාන නගර ඉලක්ක කරමින් මිසයිල සහ රොකට් වර්ෂාවක් දියත් කළේය. ටෙල් අවිව් සහ හයිෆා නගරවල අනතුරු ඇඟවීමේ සංඥා නොකඩවා නාද වූ අතර, ඇතැම් මිසයිල සඳහා පොකුරු බෝම්බ (Cluster munitions) භාවිතා කර ඇති බව ද වාර්තා වේ. මෙම ප්රහාරවලින් ඊශ්රායලයේ දේපළ හානි සිදු වූ අතර දරුවන් ඇතුළු කිහිප දෙනෙකුට සුළු තුවාල සිදුවිය.
මේ අතර ඊශ්රායල පාබල හමුදා දකුණු ලෙබනනය තුළ සිය මෙහෙයුම් තවදුරටත් පුළුල් කරමින් සිටී. හිස්බුල්ලා සංවිධානයේ අවි ගබඩා සහ උමං මාර්ග විනාශ කිරීම ඔවුන්ගේ ප්රධාන අරමුණ වී ඇත. බීරූට් නුවර දකුණුදිග ප්රදේශවලට එල්ල වූ ඊශ්රායල ප්රහාරවලින් ලෙබනන වැසියන් විශාල පිරිසක් පීඩාවට පත්ව සිටිති.
මෙම යුද්ධය දැන් ඉරානයට සහ ඊශ්රායලයට පමණක් සීමා වී නොමැත. පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය, කුවේටය, බහරේනය සහ සෞදි අරාබිය වෙත ද ප්රහාරවල බලපෑම එල්ල වී ඇත. කුවේටයේ ජල පිරිපහදු මධ්යස්ථානයකට සහ තෙල් පිරිපහදුවකට ප්රහාර එල්ල වූ අතර, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය වෙත එල්ල වූ මිසයිල කොටස් පතිත වීමෙන් පුද්ගලයින් තුවාල ලබා ඇත. මෙය ලෝක තෙල් වෙළඳපොළට සෘජු බලපෑමක් එල්ල කරමින් පවතින අතර, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය අවහිර වීමේ බිය නිසා තෙල් මිල ශීඝ්රයෙන් ඉහළ යමින් පවතී.
දේශපාලන ප්රකාශ සහ අනාගතය
ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් දැඩි ස්ථාවරයක සිටිමින් ප්රකාශ කළේ, ඉරාන යටිතල පහසුකම්වලට එල්ල කරන ප්රහාර තවම ආරම්භ වූවා පමණක් බවයි. අනෙක් අතට ඉරානය ද පවසන්නේ තම ස්වෛරීභාවය වෙනුවෙන් ඕනෑම කැප කිරීමක් කරන බවයි.
ලෙබනන සෞඛ්ය අමාත්යාංශයට අනුව මේ දක්වා එරට වැසියන් 1,345ක් පමණ මියගොස් ඇත. ඉරානය තුළ මියගිය සංඛ්යාව දහස් ගණනක් වන බව නිල නොවන වාර්තා පවසයි. ජාත්යන්තර ප්රජාව සටන් විරාමයක් සඳහා උත්සාහ කළ ද, දෙපාර්ශවයම තම මෙහෙයුම් අත්හැරීමට සූදානම් නැති බව පෙනී යයි.
මෙම යුද්ධය ලෝක සාමයට දැඩි තර්ජනයක් වී ඇති අතර, ඉදිරි පැය කිහිපය තුළ ඉරානය විසින් ලබා දෙන ප්රතිචාරය මත කලාපයේ ඉරණම තීරණය වනු ඇත.
