කපිල කේ හීනටියන –
2026 පෙබරවාරි 28 වන දින ඉරාන භූමියේ අභ්යන්තරයට එල්ල කරන ලද ඒකාබද්ධ ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල ගුවන් ප්රහාරයන් සමඟ ආරම්භ වූ ඇමරිකා – ඊශ්රායල – ඉරාන යුද්ධය, මේ වන විට සිව්වන සතියටත් අතිශය දරුණු ලෙස ඉදිරියට ඇදෙමින් පවතී.
ඉරානයේ න්යෂ්ටික සහ මිසයිල යටිතල පහසුකම් අඩපණ කිරීමේ අරමුණින් සීමිත මෙහෙයුමක් ලෙස මෙය ආරම්භ වුවද, මේ වන විට එය දෙපාර්ශවය අතර අඛණ්ඩව සිදුවන මිසයිල වර්ෂාවන්, ඩ්රෝන යානා ප්රහාර සහ නිරවද්ය ගුවන් ප්රහාර මාලාවක් දක්වා වර්ධනය වී තිබේ.
ඉරානය සිය ප්රතිප්රහාරයන් “Operation True Promise 4” යටතේ අඛණ්ඩව ක්රියාත්මක කරන අතර, ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල හමුදා ඉරාන ගුවන් කලාපයේ තම ආධිපත්යය තහවුරු කර ගනිමින් එරට මිලිටරි ඉලක්ක වෙත නැවත නැවතත් ප්රහාර එල්ල කරමින් සිටියි.
අද, එනම් මාර්තු 24 වන දින උදෑසන වන විටත් තත්ත්වය ඉතා අවිනිශ්චිත මට්ටමක පවතින අතර, වොෂින්ටනයෙන් යම් යම් රාජ්යතාන්ත්රික සංඥා නිකුත් වුවද යුද්ධය සමනය වීමේ ලකුණක් මෙතෙක් දක්නට නැත.
ඉරාන ප්රතිප්රහාර: මිසයිල සහ ඩ්රෝන රළ
පසුගිය පැය 24 සිට 48 දක්වා කාලය තුළ ඉරාන ඉස්ලාමීය විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) විසින් ඊශ්රායලයේ ජනාකීර්ණ නගර සහ උපායමාර්ගික ස්ථාන ඉලක්ක කර ගනිමින් බැලැස්ටික් මිසයිල සහ ප්රහාරක ඩ්රෝන යානා රැසක් මුදා හැර ඇත. දකුණු ඊශ්රායලයේ අරාඩ් ප්රදේශය සහ ඩිමෝනා න්යෂ්ටික පර්යේෂණ මධ්යස්ථානය මෙන්ම ටෙල් අවිව් නුවර මධ්යම දිස්ත්රික්ක සහ අවට නගර මෙහි ප්රධාන ඉලක්ක විය.
තහවුරු කරන ලද වාර්තාවන්ට අනුව, මිසයිල කිහිපයක් හෝ ඒවායේ කොටස් ඊශ්රායල ආරක්ෂක වළලු බිඳ දමමින් පතිත වී ඇති අතර, ඉන් නේවාසික ගොඩනැගිලිවලට හානි සිදුවී සිවිල් වැසියන් තුවාල ලබා ඇත. අවම වශයෙන් එක් ස්ථානයකට සෘජු මිසයිල ප්රහාරයක් එල්ල වී ඇති බව තහවුරු වේ. ඊශ්රායලයේ ‘අයන් ඩෝම්’ (Iron Dome) ඇතුළු බහු ස්ථර ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධතිය මගින් එල්ල වූ ප්රහාරවලින් සියයට 92ක් පමණ සාර්ථකව ව්යර්ථ කර ඇති නමුත්, ප්රහාරවල ප්රබලත්වය හේතුවෙන් සිදුවූ තුවාල ලැබූවන්ගේ සංඛ්යාව 160 ඉක්මවා ගොස් තිබේ.
මීට අමතරව, ඉන්දියන් සාගරයේ පිහිටි ඇමරිකානු සහ බ්රිතාන්ය ඒකාබද්ධ දියාගෝ ගාර්සියා (Diego Garcia) යුද කඳවුරට ද ඉරානය බැලැස්ටික් මිසයිල ප්රහාරයක් එල්ල කිරීමට උත්සාහ කළේය. එක් මිසයිලයක් ගුවනේදී අක්රිය වූ අතර අනෙක මිත්ර හමුදා ආරක්ෂක පද්ධති මගින් විනාශ කරන ලදී. මෙහිදී කිසිදු හානියක් වාර්තා නොවූවත්, තමන්ට වඩාත් ඈත ඉලක්ක වෙත වුවද ප්රහාර එල්ල කිරීමේ හැකියාව පවතින බව ටෙහෙරානය මේ හරහා ලෝකයට පෙන්වා දී ඇත.
ඉරාන රජයේ මාධ්ය සහ ජ්යෙෂ්ඨ නිලධාරීන් පවසන්නේ සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් විසඳුමකට එළඹීමට තමන් සූදානම් නැති බවය. ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් “ඵලදායී සාකච්ඡා” පිළිබඳ කරන ලද ප්රකාශ ඉරානය විසින් ප්රතික්ෂේප කර ඇත්තේ ඒවා “මුසාවන්” සහ මානසික යුද්ධයක කොටසක් බව පවසමිනි. තම බලශක්ති යටිතල පහසුකම්වලට පහර දුන්නොත් තවදුරටත් දැඩි ප්රතිප්රහාර එල්ල කරන බවට ටෙහෙරානය අනතුරු අඟවන අතර, ගෝලීය තෙල් ප්රවාහනයේ තීරණාත්මක මංසන්ධියක් වන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියට ද අඛණ්ඩව බලපෑම් එල්ල කරමින් සිටියි.
මිත්ර හමුදා ප්රහාර: ඉරාන යුද ශක්තිය අඩපණ කිරීම
ඊශ්රායලය ඉරානය තුළ අඛණ්ඩව ගුවන් ප්රහාර මාලාවක් ක්රියාත්මක කරමින් සිටින අතර, එහිදී ප්රධාන වශයෙන් ඉලක්ක කර ඇත්තේ මිසයිල නිෂ්පාදන මධ්යස්ථාන, ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති සහ ටෙහෙරානය අවට ඇති මිලිටරි යටිතල පහසුකම්ය. ටෙහෙරාන් අගනුවර සහ ඒ අවට පළාත්වලින් විශාල පිපිරීම් රැසක් වාර්තා වී ඇති අතර, එමගින් ඉරානයේ ආරක්ෂක සහ ප්රහාරක හැකියාවන්ට දැඩි බලපෑම් එල්ල වී ඇත. ඉරානයේ මිසයිල බැටරි රැසක් විනාශ වී ඇති අතර, එමගින් තම ගුවන් සීමාව ආරක්ෂා කර ගැනීමට ඇති හැකියාව ඉරානයට අහිමි වෙමින් පවතී.
මේ අතර ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ද සිය මෙහෙයුම් අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යන අතර, යුද්ධය ආරම්භ වූ දා සිට මේ දක්වා ඉරාන ඉලක්ක 9,000කට අධික ප්රමාණයකට පහර දී ඇති බව වාර්තා වේ. හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ නැව් ගමනාගමනයට බාධා කරන ඉරාන වේගවත් යාත්රා ඉලක්ක කර ගනිමින් ඇමරිකානු A-10 වෝර්තෝග් (Warthog) යාත්රා මෙහෙයුම්වල නිරත වේ.
සාකච්ඡා සඳහා ඉඩ ලබා දීම පිණිස ඇතැම් බලශක්ති මධ්යස්ථාන වෙත එල්ල කරන ප්රහාර තාවකාලිකව නතර කරන ලෙස ජනාධිපති ට්රම්ප් උපදෙස් දී ඇතත්, මිසයිල අංගන සහ අණදෙන මධ්යස්ථාන වෙත එල්ල වන ප්රහාර නතර වී නැත. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය සහ සෞදි අරාබිය වැනි ගල්ෆ් කලාපීය රටවල් ද තම දේශ සීමාවන් දෙසට පැමිණෙන ඉරාන මිසයිල ව්යර්ථ කරමින් ආරක්ෂක කටයුතුවල නිරත වේ.
මානුෂීය සහ ආර්ථික බලපෑම
මෙම යුද්ධයේ මානුෂීය පිරිවැය දෙපාර්ශවයටම දරාගත නොහැකි මට්ටමට පත්වෙමින් තිබේ. ඉරානයේ නාගරික ප්රදේශ සහ න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන ආශ්රිතව සිදුවූ ප්රහාරවලින් සිවිල් වැසියන් සහ හමුදා නිලධාරීන් සිය ගණනක් මියගොස් ඇත. ඊශ්රායලයේ ද මිසයිල ප්රහාර සහ සුන්බුන් පතිත වීම නිසා සිවිල් වැසියන් විශාල පිරිසක් තුවාල ලබා ඇති අතර රෝහල් දැඩි අවධානයෙන් පසුවෙයි.
ආර්ථික වශයෙන් බලන කල, මෙම ගැටුම ගෝලීය වෙළඳපොළ දැඩි කැළඹීමකට ලක් කර ඇත. ගල්ෆ් කලාපයේ නැව් ගමනාගමනයට බාධා එල්ල වීම නිසා බොරතෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 100 ඉක්මවා ගොස් තිබේ. හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන නෞකා සඳහා රක්ෂණ ගාස්තු ඉහළ යාම සහ ඇතැම් මාර්ග වසා තැබීම හේතුවෙන් ගෝලීය බලශක්ති සැපයුමට බාධා එල්ල වී ඇති අතර එය ජාත්යන්තර වෙළඳාමට ද බලපා ඇත.
රාජ්යතාන්ත්රික සහ උපායමාර්ගික තත්ත්වය
රාජ්යතාන්ත්රික පණිවිඩ මේ වන විට පරස්පර විරෝධී ස්වභාවයක් ගනී. ජනාධිපති ට්රම්ප් සාකච්ඡා මගින් සටන් විරාමයකට යාම ගැන සඳහන් කළද, ඉරාන නායකයන් පවසන්නේ එවැනි කිසිදු සාකච්ඡාවක් සිදු නොවන බවය. ඔවුන් මෙම යුද්ධය දකින්නේ රටේ ස්වෛරීභාවය රැකගැනීමේ පැවැත්ම පිළිබඳ සටනක් ලෙස වන අතර, තමන්ට සිදු වූ හානිවලට වන්දි ලබා දිය යුතු බවට ද ඔවුන් අවධාරණය කරයි.
උපායමාර්ගිකව බලන කල, මෙය මේ වන විට දිගුකාලීන තෙකලා යුද්ධයක් (War of Attrition) බවට පත්වෙමින් තිබේ. ඉරානයේ මිසයිල තොග අඩුවෙමින් පැවතියද, ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී නොමැති නිසා තවමත් හානිකර ප්රතිප්රහාර එල්ල කිරීමට ඔවුන්ට හැකියාව ඇත. අනෙක් අතට ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල ගුවන් බලය මගින් ඉරානයේ හමුදා ශක්තිය ක්රමයෙන් හීන කරමින් පවතී. ගැටුම දිගින් දිගටම ඇදී යාම තුළ වැරදි තීරණයක් හෝ අහඹු සිදුවීමක් නිසා තත්ත්වය මීට වඩා දරුණු විය හැකි බවට විචාරකයෝ අනතුරු අඟවති.
2026 මාර්තු 24 වන දින වන විටත්, ඇමරිකා – ඊශ්රායල – ඉරාන යුද්ධය විසඳෙන ලකුණක් පෙනෙන්නට නැත.
ඉදිරි දින කිහිපය තුළ මෙම ගැටුම දිගුකාලීන අර්බුදයක් දක්වා යන්නේ ද නැතහොත් සමනය වීමේ මාවතකට අවතීර්ණ වන්නේ ද යන්න තීරණය වනු ඇත.
