ජාලිය වීරක්කොඩි –
2026 අප්රේල් 15 වන දින අලුයම හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය ආශ්රිතව සිදුවූ උණුසුම් පුවතක් ලෝක දේශපාලන කරළියේ දැඩි කතාබහට ලක්වෙමින් පවතී. ඒ, ඉරානයෙන් ඉන්ධන පටවාගෙන චීනය බලා යාත්රා කිරීමට උත්සාහ කළ ‘රිච් ස්ටාර්’ (Rich Star / Rich Starry) නැමති දැවැන්ත තෙල් ප්රවාහන නෞකාව ඇමරිකානු නාවික හමුදාව විසින් හරවා යැවීමය.
මෙම සිදුවීමත් සමඟ ජාත්යන්තර දේශපාලන විශ්ලේෂකයින් ප්රධාන ප්රශ්න දෙකක් මතු කරයි. පළමුවැන්න, චීනය සහ ඉරානය අතර පවතින දශක කිහිපයක සමීප උපායමාර්ගික සබඳතාව අර්බුදයකට ලක්වීම හමුවේ චීනය ඇඟ බේරාගෙන සිටීමට තීරණය කරනු ඇතිද යන්නය. දෙවැන්න, ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප්ගේ නව මැදිහත්වීම හමුවේ ලෝක බල තුලනය වෙනස් වෙමින් පවතීද යන්නයි.
මෙම සංකීර්ණ තත්ත්වය තේරුම් ගැනීම සඳහා කරුණු හතරක් ඔස්සේ මෙය විග්රහ කළ හැකිය.
-
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප්ගේ “Truth Social” හෙළිදරව්ව සහ බීජිං එකඟතාව
ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් අද අලුයම සිය සමාජ මාධ්ය ගිණුම හරහා කළ ප්රකාශය ලෝකයම මවිතයට පත් කළේය. ඔහු කියා සිටියේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය තමා විසින් “විවෘත කර දීම” පිළිබඳව චීනය ඉතා සතුටින් පසුවන බවයි.
ට්රම්ප්ට අනුව චීන ජනාධිපති ෂී ජින්පින් සහ ඔහු අතර හුවමාරු වූ රහස්ය ලිපි මාලාවකින් පසු, ඉරානයට ආයුධ සැපයීම නතර කිරීමට චීනය එකඟ වී ඇත. මෙහි ඇති විශේෂත්වය වන්නේ ලබන මැයි මාසයේ බීජිං නුවරදී පැවැත්වෙන රාජ්ය තාන්ත්රික හමුවේදී චීනය විසින් ඇමරිකාවට “විශාල තෑග්ගක්” (Big Gift) ලබා දෙනු ඇති බවට ට්රම්ප් කළ ප්රකාශයයි.
මෙම එකඟතාවන් පසුපස චීනය මත පැනවීමට නියමිතව තිබූ 50%ක දැවැන්ත තීරුබදු තර්ජනය පවතින බව පෙනෙන්නට තිබේ. කෙසේ වෙතත්, චීන විදේශ අමාත්යාංශය මෙම ආයුධ ගනුදෙනු පිළිබඳ චෝදනා මීට පෙර “සම්පූර්ණයෙන්ම ගොතන ලද කතා” ලෙස හඳුන්වමින් ප්රතික්ෂේප කර තිබුණි.
>
-
ඉරාන තෙල් වෙනුවට රුසියානු විකල්පය
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ පවතින යුදමය වාතාවරණය සහ ඇමරිකානු අවහිරතා හමුවේ චීනය සිය බලශක්ති අවශ්යතාවන් සඳහා නව මාවත් සොයමින් සිටී. රුසියානු නියෝජ්ය අගමැති ඇලෙක්සැන්ඩර් නොවැක් ප්රකාශ කර ඇත්තේ ඉරානය හරහා සිදුවන තෙල් ප්රවාහනය අඩාල වුවහොත් චීනයට අවශ්ය ඕනෑම තෙල් ප්රමාණයක හිඟය පියවීමට රුසියාව සූදානම් බවයි.
දැනටමත් චීනය සිය තෙල් ආනයනයෙන් 20%කට වඩා වැඩි ප්රමාණයක් රුසියාවෙන් ලබා ගන්නා අතර, සයිබීරියාව හරහා දිවෙන නල පද්ධති මඟින් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වැනි අවදානම් සහගත මුහුදු මාර්ග මඟහැරීමට චීනයට අවස්ථාව ලැබේ. මෙය ඉරානය කෙරෙහි පවතින චීනයේ සෘජු යැපීම යම් ප්රමාණයකට ලිහිල් කිරීමට රුසියාව කළ උපායමාර්ගික මැදිහත්වීමකි.
-
රිච් ස්ටාර් නෞකාවේ සිදුවීම සහ CENTCOM මැදිහත්වීම
අද දින හරවා යැවූ ‘රිච් ස්ටාර්’ නෞකාව මීට පෙරද ඇමරිකානු සම්බාධක ලැයිස්තුවට ඇතුළත් වූවකි. ඇමරිකානු මධ්යම අණදෙන මූලස්ථානය (CENTCOM) ප්රකාශ කරන්නේ ඉරානයට එරෙහිව ක්රියාත්මක වන ජාත්යන්තර බලශක්ති අවහිර කිරීමේ වැඩපිළිවෙළ යටතේ මෙම නෞකාව පරීක්ෂාවට ලක් කළ බ.
ඉරානයේ කිසිදු වරායක සිට තෙල් අපනයනය කිරීමට ඉඩ නොදෙන බවට ඇමරිකාව ලබා දුන් දැඩි පණිවිඩය මෙම ක්රියාව හරහා තහවුරු වී ඇත. මෙය චීනයේ බලශක්ති සුරක්ෂිතතාවට එල්ල වූ සෘජු අභියෝගයකි.
-
චීන රාජ්ය තාන්ත්රිකයින්ගේ සහ ආරක්ෂක අංශවල දැඩි ස්ථාවරය
ට්රම්ප්ගේ ප්රකාශය කෙතරම් සුබවාදී වුවද, චීන ආරක්ෂක අමාත්ය අද්මිරාල් ඩොං ජුන් සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ චීන නියෝජිතයින් පවසන්නේ වෙනත් කතාවකි.
එක්සත් ජාතීන්ගේ චීන තානාපති ෆු කොං: ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ ඇමරිකාව සහ ඊශ්රායලය ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ අනුමැතියකින් තොරව ඉරානයට පහර දීම හරහා ඉරාන ශිෂ්ටාචාරයේ පැවැත්මට තර්ජනයක් වී ඇති බවය.
චීන ආරක්ෂක අමාත්ය ඩොං ජුන්: ඔහුගේ ප්රකාශය වඩාත් දැඩි විය. “අපේ නැව් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ යාත්රා කරනවා. ඉරානය සමඟ අප සතු වෙළඳ සහ බලශක්ති ගිවිසුම්වලට අපි ගරු කරනවා. හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය පාලනය කරන්නේ ඉරානයයි, එය අපට විවෘතයි” යනුවෙන් පවසමින් ඔහු ඇමරිකාවට අනතුරු ඇඟවීමක් කළේය.
විදේශ අමාත්යාංශ ප්රකාශක ගුඕ ජියාකුන්: ඇමරිකානු නාවික හමුදාවේ ක්රියාකලාපය “දැඩි ලෙස වගකීම් විරහිත” බව පවසමින් ලෝක බලශක්ති වෙළඳපොළ අස්ථාවර කිරීමට ඇමරිකාව උත්සාහ කරන බවට ඔහු චෝදනා කළේය.
ඇත්තටම චීනය ඉරානය පාවා දී තිබේද?
ඉහත කරුණු පරීක්ෂා කිරීමේදී පෙනී යන්නේ චීනය ඉරානය “අතහැර දමා” නැති නමුත්, ඉතා ප්රවේශම් සහගත ද්විත්ව ප්රතිපත්තියක් (Hedging Strategy) අනුගමනය කරන බවයි.
චීනය එක් පසෙකින් ඉරානය සමඟ ඇති දිගුකාලීන උපායමාර්ගික සහයෝගිතාව ආරක්ෂා කර ගනිමින් ඇමරිකාවේ ඒකපාර්ශ්වික ක්රියාවන්ට එරෙහිව ජාත්යන්තර වේදිකාවේ හඬ නගයි. අනෙක් පසින්, ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සමඟ පවතින වෙළඳ යුද්ධය සමනය කරගැනීමටත්, සිය රටට අවශ්ය බලශක්ති සැපයුම රුසියාව වැනි විකල්ප මාර්ග හරහා තහවුරු කරගැනීමටත් චීනය කටයුතු කරයි.
එබැවින්, මෙය චීනය ඉරානය අතහැර දැමීමක් නොව, ලෝක දේශපාලනයේ සිදුවන දැවැන්ත බල අරගලය හමුවේ චීනය සිය ජාතික අවශ්යතා පෙරදැරිව සිදුකරන “උපායමාර්ගික සමබරතාවක්” ලෙස හැඳින්විය හැකිය.
ඇමරිකානු නාවික හමුදාව විසින් ඉරාන වරායන් වෙත පනවා ඇති දැඩි අවහිර කිරීම් සහ චීනය වැනි මිත්ර පාර්ශවයන් සිය බලශක්ති අවශ්යතා සඳහා රුසියාව දෙසට හැරීම හමුවේ, ඉරානය පෙන්වා දී ඇත්තේ තමන් කිසිසේත්ම පසුබැසීමට සූදානම් නැති බවයි. මෙය ප්රධාන කරුණු තුනක් යටතේ විග්රහ කළ හැකිය.
ඉරානයේ ප්රතිචාරය
- “මුහුදු කොල්ලකෑමට” එරෙහිව හමුදාමය අනතුරු ඇඟවීම්
ඉරානයේ ‘ඛාතම් අල්-අන්බියා’ (Khatam al-Anbiya) මධ්යම මෙහෙයුම් මූලස්ථානයේ අණදෙන නිලධාරී මේජර් ජෙනරාල් අලි අබ්දුල්ලාහි ප්රකාශ කර ඇත්තේ, ඇමරිකානු අවහිර කිරීම් ජාත්යන්තර නීතිය උල්ලංඝනය කරන “මුහුදු කොල්ලකෑමක්” (Piracy) බවය.
මෙම අවහිර කිරීම් හේතුවෙන් ඉරානයේ වෙළඳ සහ තෙල් ප්රවාහන නෞකාවලට අනාරක්ෂිත බවක් ඇති වුවහොත්, ඉරාන සන්නද්ධ හමුදා විසින් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය පමණක් නොව, පර්සියානු බොක්ක, ඕමාන් මුහුද සහ රතු මුහුද හරහා සිදුවන සියලුම ආනයන අපනයන කටයුතු සම්පූර්ණයෙන්ම අඩාල කරන බවට ඔහු අනතුරු ඇඟවීය.
එසේම, ඉරාන නාවික හමුදාපති ෂහ්රාම් ඉරානි විසින් ට්රම්ප්ගේ අවහිර කිරීමේ තර්ජනය හඳුන්වා දුන්නේ “විනෝදජනක සහ හාස්යජනක” ප්රකාශයක් ලෙසය.
- ඉස්ලාමාබාද් සාකච්ඡා බිඳවැටීම සහ ඇමරිකානු “උපරිමවාදය”
ඉරාන විදේශ අමාත්ය සෙයියඩ් අබ්බාස් අරග්චි පෙන්වා දෙන්නේ පකිස්ථානයේ ඉස්ලාමාබාද් නුවර පැවැති සාම සාකච්ඡා බිඳ වැටීමට ප්රධාන හේතුව ඇමරිකාවේ “උපරිමවාදී ඉල්ලීම්” (Maximalist Demands) බවය. ගිවිසුමකට එළඹීමට ඉතා ආසන්නව සිටියදී ඇමරිකාව විසින් සිය කොන්දේසි වෙනස් කළ බවට ඔහු චෝදනා කරයි.
“සතුරුකමෙන් ලැබෙන්නේ සතුරුකම පමණයි” යනුවෙන් පවසමින් ඔහු ඉරානයේ දැඩි රාජ්ය තාන්ත්රික ස්ථාවරය යළි තහවුරු කළේය. මීට අමතරව, ඉරානයේ නව උපායමාර්ගික නායකත්වය යටතේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ පාලනය “නව අදියරකට” රැගෙන යන බවට වන ප්රකාශ මඟින් පෙනී යන්නේ ඉරානය එම කලාපයේ නීති රීති වෙනස් කිරීමට සූදානම් වන බවයි.
- කලාපීය සහ මිත්ර පාර්ශවයන්ගේ භූමිකාව
හුදකලා වීමට එරෙහිව ඉරානය සිය කලාපීය සහචරයින් මෙහෙයවීමේ සූදානමක පසුවේ. ඇමරිකානු අවහිර කිරීම් දිගටම පැවතුනහොත්, යේමනයේ හූති කැරලිකරුවන් ලවා බබ් අල්-මැන්ඩෙබ් (Bab al-Mandeb) සමුද්ර සන්ධියේ ප්රහාර යළි ආරම්භ කරවන බවට ඉරාන හිතවාදී මාධ්ය වාර්තා පල විය.
එසේම චීනය රුසියාව දෙසට හැරීම ගැන ඉරානය විවෘතව විවේචන නොකළද, ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් අවධාරණය කරන්නේ ඉරානය යුද්ධයක් අපේක්ෂා නොකරන නමුත් තමන්ව යටත් කිරීමට දරන ඕනෑම උත්සාහයක් අසාර්ථක වන බවයි.
ඉරානය දැනට අනුගමනය කරන්නේ “සක්රීය ප්රතිරෝධී” (Active Resistance) ප්රතිපත්තියකි. ඔවුන් එක් පසෙකින් රාජ්ය තාන්ත්රිකව සාකච්ඡා මාර්ගය විවෘතව තබන අතරම, අනෙක් පසින් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ පාලනය දැඩි කරමින් ලෝක බලශක්ති වෙළඳපොළට පීඩනය එල්ල කිරීමට සිය සන්නද්ධ හමුදා සූදානම් කර ඇත.
ඔවුන්ගේ පණිවිඩය පැහැදිලිය: “ඉරානයට ආරක්ෂාව නැති තැනක, මුළු කලාපයටම ආරක්ෂාවක් නැත.”
ට්රම්ප් මේ කරන්නේ කුමක් ද?
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් එකවර සාම සාකච්ඡා පවත්වමින්, හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය අවහිර කරමින් සහ අතිරේක හමුදා භටයින් 10,000ක් මැදපෙරදිගට කැඳවීම පිටුපස ඇත්තේ අහඹු සිදුවීම් මාලාවක් නොව, ඉතා සැලසුම් සහගත “උපරිම පීඩනය සහ පසුව ගනුදෙනුව” (Maximum Pressure then Deal) යන ඔහුගේ ප්රකට විදේශ ප්රතිපත්තියයි.
මෙහිදී ඔහු සූදානම් වන්නේ කුමක් සඳහා ද යන්න කරුණු කිහිපයකින් පුරෝකථනය කළ හැකිය:
- “රාජ්ය තාන්ත්රිකත්වය සඳහා හමුදාමය පසුබිම සකස් කිරීම”
ඉස්ලාමාබාද් සාකච්ඡා අසාර්ථක වීමෙන් පසුව, ට්රම්ප් හමුදා භටයින් 10,000ක් කලාපයට එවීමට තීරණය කළේ ඉරානයට දැඩි පණිවිඩයක් ලබා දීමටයි. මෙය “සාමය සඳහා සූදානම් වන්න, නැතිනම් සම්පූර්ණ යුද්ධයකට මුහුණ දෙන්න” යන කොන්දේසියයි. රිච් ස්ටාර් නෞකාව හරවා යැවීම හරහා ඔහු පෙන්වා දුන්නේ ඉරානයට ඇති එකම ආර්ථික මාවත ද තම පාලනය යටතේ පවතින බවයි.
- චීනය ඉරානයෙන් ඉවත් කර තනි කිරීම
ට්රම්ප්ගේ උපායමාර්ගයේ වඩාත්ම සාර්ථක පියවර වන්නේ චීනය ඉරානයෙන් ඈත් කිරීමයි. රුසියාව ලවා චීනයට තෙල් ලබා දීමට සැලැස්වීම හරහා චීනයට ඉරානය සමඟ ගැටුමකට යාමට ඇති අවශ්යතාව ඔහු නැති කර තිබේ. චීනය ඉවත් වූ විට ඉරානය ජාත්යන්තරව තනි වේ. මෙම හුදකලා කිරීම හරහා මැයි මාසයේදී චීනයෙන් ලැබෙන බව කියන “විශාල තෑග්ග” ඇමරිකාවට වාසිදායක නව වෙළඳ ගිවිසුමක් විය හැකිය.
- අවසාන පුරෝකථනය: ” මහා කේවල් කිරීම ” (The Grand Bargain)
ට්රම්ප් සූදානම් වන්නේ ඉරානයට කොන්දේසි විරහිතව යටත් වීමට බල කරන දැවැන්ත ගිවිසුමකටයි. න්යෂ්ටික වැඩසටහන සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හැරීම සහ මිසයිල පරීක්ෂණ නැවැත්වීම සඳහා ඔහු ඉරානයට බල කරනු ඇත. ඉදිරි දින කිහිපය තුළ ඉරානය මෙම පීඩනය හමුවේ යම් සහනයක් ලබා ගැනීමට සාකච්ඡා මේසයට පැමිණියහොත්, ට්රම්ප් එය තමාගේ ජයග්රහණයක් ලෙස ප්රකාශ කරමින් මැතිවරණ වේදිකාවේදී එය භාවිතා කරනු ඇත.
පෙනෙන ලෙස ට්රම්ප්ගේ මේ සූදානම යුද්ධයක් සඳහාම නොව, යුද බිය පෙන්වා ඉරානය සහ චීනය යන දෙපාර්ශවයම තමන්ට අවශ්ය කොන්දේසිවලට නතු කර ගැනීම සඳහාය. මෙය “ව්යාපාරිකයෙකුගේ දේශපාලන ක්රීඩාවකි.” ඔහු හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය අවහිර කරන්නේ ඉරානය මෙන්ම ලෝක වෙළඳපොළ ද තමාගේ ග්රහණයට නතු කර ගනිමින්, මැයි මාසයේදී බීජිං නුවරදී ලෝකයේ නව “සාම දූතයා” ලෙස පෙනී සිටීමේ අරමුණ ඇතිවය.
අප තවමත් ජීවත් වන්නේ “මීලියන්” යුගයකද?
මෙම සමස්ත සිදුවීම් මාලාව දෙස බලන විට අවබෝධවන මහා ගැඹුරු සත්යයක් තිබේ. දියුණු මානව ශිෂ්ඨාචාරයක් සම්බන්ධව අප මෙතෙක් දැක ඇත්තේ බොළඳ සිහිනයක් පමණි. ලෝකයේ ජාත්යන්තර දේශපාලනය තවමත් මෙහෙයවනු ලබන්නේ වසර දෙදහස් පන්සියයකට පෙර පැවති “බලය ඉදිරියේ යුක්තිය වැඳ වැටීමේ” නියමය මතම ය. පුරාණ ග්රීක ඉතිහාසඥ තුසිඩීඩස් වරක් මෙසේ පැවසීය: “යුක්තිය ගැන කතා කළ හැක්කේ බලයෙන් සමාන පාර්ශවයන් දෙකක් අතර පමණි. බලවතුන් තමන්ට කළ හැකි දේ කරති; දුර්වලයන්ට සිදුවන්නේ ඒ සියල්ල ඉවසා සිටීමටය.” අද හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේදී අප දකින්නේ මෙම ධර්මතාවයේ නූතන ප්රකාශනය ය.
ජාතීන් ඇස් පනාපිට පෙනෙන අසාධාරණයන් ඉවසා සිටින්නේ ඒවා යුක්ති සහගත නිසා නොව, පවතින ගෝලීය ක්රමය තුළ “බිය” සහ “යැපීම” යන සාධක දෙක විසින් ඔවුන්ව සිරකර ඇති බැවිනි. බලවත් රාජ්යයන් සතු යුධ ශක්තියට වඩා ඔවුන් සතු ආර්ථික ආධිපත්යය ප්රබලය.
චීනය වැනි දැවැන්තයෙකු පවා ඉරානය වැනි සිය සමීපතම සගයෙකු අත්හැර යම් දුරකට පසුබසින්නේ, ඇමරිකානු වෙළඳපොළ සහ ඩොලරයේ ආධිපත්යය හමුවේ තම ජාතික අවශ්යතාවලට විය හැකි හානිය ගණනය කරමිනි. මෙහිදී සදාචාරයට වඩා “පැවැත්ම” (Survival) යන සාධකය ප්රමුඛ වේ.
අවසාන වශයෙන්, ලෝකය මේ තරම් අසාධාරණ වන්නේ ඇයිද යන ප්රශ්නයට ඇති පිළිතුර කටුකය. ජාත්යන්තර සබඳතාවලදී රාජ්යයන් ක්රියා කරන්නේ හෘද සාක්ෂියකට අනුව නොව, ලාභය සහ අලාභය මත පදනම් වූ ගණිතමය උපායමාර්ගයකට අනුවය.
බලය ඉදිරියේ ජාතීන් නිහඬ වන්නේ යුක්තිය ඉටු වනු ඇතැයි යන බලාපොරොත්තුවෙන් නොව, නිහඬ නොවීමෙන් සිදුවන විනාශය ඊට වඩා වැඩි බව ඔවුන් දන්නා බැවිනි. රිච් ස්ටාර් නෞකාවේ සිට ට්රම්ප්ගේ මැදපෙරදිග මෙහෙයුම දක්වා වූ මේ සියලු නාටකයන් අපට පසක් කර දෙන්නේ එක් දෙයකි:
ලෝක දේශපාලනයේදී යුක්තිය යනු බොහෝ විට බලවතා විසින් ලියා තබන තීන්දුවක් පමණක් වන බවය.
