කපිල කේ හීනටියන –
මැදපෙරදිග කලාපයේ හටගෙන ඇති දැඩි නොසන්සුන්කාරී වාතාවරණය හමුවේ ලෝක බලශක්ති අර්බුදය දරුණු අගාධයකට ඇද වැටෙමින් පවතින බව ජාත්යන්තර වාර්තා පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන්ම ඉරාන යුද ගැටුම් හේතුවෙන් ලෝකයේ ප්රධානතම තෙල් ප්රවාහන මාර්ගයක් වන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය අවහිර වීම, ගෝලීය බලශක්ති සැපයුමට එල්ල වූ ඉතිහාසයේ විශාලතම බලපෑම ලෙස සැලකේ.
ශ්රී ලංකාවේ හදිසි පියවර
මෙම ගෝලීය අර්බුදයේ සෘජු බලපෑමට ශ්රී ලංකාව ද මුහුණ දෙමින් ඇත. පවතින ඉන්ධන හිඟය කළමනාකරණය කර ගැනීම සඳහා මේ වනවිට රජය දැඩි තීරණ රැසක් ගෙන තිබේ. ඒ අනුව, මාර්තු 15 වන දින සිට ක්රියාත්මක වන පරිදි ඉන්ධන බෙදා හැරීම සඳහා QR කේත ක්රමය අනිවාර්ය විය. දැනට පවතින සීමාවන් යටතේ මෝටර් රථ සඳහා සතියකට ඉන්ධන ලීටර් 15 ක උපරිමයක් පනවා ඇති අතර අනෙකුත් වාහන සඳහා ද දැඩි සලාක ක්රම හඳුන්වා දී ඇත. මීට අමතරව, සෑම බදාදා දිනකම රජයේ නිවාඩු දිනයක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කර ඇති තිබේ. අධ්යාපන සහ රැකියා කටයුතු මාර්ගගත (Online) ක්රමයට සහ නිවසේ සිට වැඩ කිරීමේ (Work-from-home) ආකෘතියට පරිවර්තනය කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.
පසුගිය පෙබරවාරි අග භාගයේදී ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල ප්රහාරයන් සමඟ ආරම්භ වූ මෙම යුදමය තත්ත්වය, ලෝක තෙල් වෙළඳාමෙන් පහෙන් එකක් ගලා යන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය අඩපණ කිරීමට හේතු විය. ඉරානයේ ප්රතිප්රහාර හමුවේ ටැංකි නෞකා ගමනාගමනය නතර වී ඇති අතර, මේ හේතුවෙන් බොරතෙල් බැරලයක මිල ඇමරිකානු ඩොලර් 100 සීමාව ඉක්මවා ගොස් ඇත.
ලොව පුරා රටවල් ගෙන ඇති ආරක්ෂිත ක්රියාමාර්ග
ශ්රී ලංකාවට අමතරව ආසියානු සහ යුරෝපීය රටවල් රැසක් ද මෙම අර්බුදයට මුහුණ දීම සඳහා විවිධ ක්රමෝපායන් අනුගමනය කරමින් සිටියි
සේවා මුර සහ නිවාඩු: පාකිස්තානය පාසල් සති දෙකකට වසා දමා ඇති අතර ඉන්ධන දීමනා 50% කින් කපා හැර ඇත. තායිලන්තය සහ වියට්නාමය වැනි රටවල් රජයේ සේවකයින් සඳහා දින හතරක වැඩ සතියක් හෝ නිවසේ සිට වැඩ කිරීමේ ක්රමවේද හඳුන්වා දී ඇත.
යුරෝපීය කලාපයේ රටවල් රැසක් සිය වැඩකරන රටාවන්හි රැඩිකල් වෙනස්කම් සිදුකරමින් පවතී. විශේෂයෙන්ම ඩෙන්මාර්කය, නෙදර්ලන්තය සහ ජර්මනිය වැනි රටවල් කොවිඩ් වසංගත සමයේ අත්දැකීම් උපයෝගී කරගනිමින්, පොදු ප්රවාහන හා පෞද්ගලික වාහන සඳහා වැයවන ඉන්ධන ඉතිරි කරගැනීමට ‘නිවසේ සිට වැඩ කිරීමේ’ (Work-from-home) මාර්ගෝපදේශ යළිත් බලාත්මක කර ඇත. බෙල්ජියම සහ අයිස්ලන්තය වැනි රටවල් දැනටමත් සාර්ථකව අත්හදා බලා ඇති ‘සතියට දින 4 ක වැඩ මුර’ ක්රමය (Four-day work week) මේ වන විට යුරෝපයේ අනෙකුත් ප්රධාන ආර්ථිකයන් වෙත ද ව්යාප්ත වෙමින් පවතී. මෙමගින් සේවා ස්ථාන නඩත්තුව සඳහා වැයවන විදුලිය සහ ඉන්ධන පිරිවැය සැලකිය යුතු ලෙස අවම කරගැනීමට අපේක්ෂා කෙරේ.
මීට අමතරව, ප්රංශය සහ ඉතාලිය වැනි රටවල් රජයේ කාර්යාලවල වායු සමීකරණ පද්ධති පාලනය කිරීම සහ සවස් කාලයේ පොදු ස්ථානවල විදුලි ආලෝකය සීමා කිරීම හරහා සිය බලශක්ති සංචිත සුරක්ෂිත කරගැනීමට දැඩි පියවර ගනිමින් සිටියි.
ඉන්දියාවේ ප්රවේශය – ලෝකයේ තෙත් පරිභෝජනය අතින් තෙවන ස්ථානයේ පසුවන ඉන්දියාව, මැදපෙරදිග අර්බුදය හමුවේ සිය බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව වෙනුවෙන් සුවිශේෂී පියවර රැසක් ගෙන ඇත. විශේෂයෙන්ම හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය අවහිර වීමත් සමඟ ඉන්දියාව සිය බොරතෙල් ආනයන මූලාශ්ර පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයෙන් බැහැරව රුසියාව සහ අප්රිකානු රටවල් වෙත ශීඝ්රයෙන් යොමු කරමින් සිටියි.
ඉන්දීය රජයේ නිල දත්ත වලට අනුව, පවතින මිල ඉහළ යාම පාලනය කිරීම සඳහා ඔවුන් සතු උපායමාර්ගික බොරතෙල් සංචිත (Strategic Petroleum Reserves – SPR) භාවිත කිරීමට ද අවධානය යොමු කර ඇත. මීට අමතරව, ඉන්ධන පිරිවැය අවම කරගැනීම සඳහා දිල්ලි සහ මුම්බායි වැනි ප්රධාන නගරවල රාජ්ය සහ පෞද්ගලික අංශයේ සේවකයින්ට නිවසේ සිට වැඩ කිරීමේ (WFH) ක්රමය අනුගමනය කරන ලෙස රජය උපදෙස් දී ඇති අතර, එතනෝල් මිශ්රිත ඉන්ධන භාවිතය ප්රවර්ධනය කිරීම සහ විද්යුත් වාහන (EV) සඳහා වන සහනාධාර ඉහළ නැංවීමට ද පියවර ගෙන තිබේ.
ලෝක බැංකු වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ ඉන්දියාව මෙම අර්බුදය හමුවේ සිය පුනර්ජනනීය බලශක්ති ඉලක්ක කරා යන ගමන වේගවත් කර ඇති බවයි.
දකුණු කොරියාව – ලොව සිව්වන විශාලතම තෙල් ආනයනකරු වන දකුණු කොරියාව, ඉරාන යුද්ධය හමුවේ සිය ආර්ථිකය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා දශක තුනකට පසු ප්රථම වරට ඉන්ධන මිල සීමා කිරීමට (Price Caps) තීරණය කර ඇත. දකුණු කොරියානු ජනාධිපති ලී ජේ-මියුන්ග් (Lee Jae-myung) විසින් පසුගියදා ප්රකාශයට පත් කරන ලද හදිසි නීති යටතේ, පෙට්රල් සහ ඩීසල් සඳහා උපරිම සිල්ලර මිලක් නියම කර ඇති අතර, ඉන්ධන පිරිපහදු සමාගම් මගින් සිදුවන මිල අත්තනෝමතික ලෙස ඉහළ දැමීම් වැළැක්වීමට දැඩි පරීක්ෂණ ආරම්භ කර තිබේ. දකුණු කොරියාව සතුව දින 200 කට අධික පරිභෝජනය සඳහා ප්රමාණවත් උපායමාර්ගික තෙල් සංචිත පවතින අතර, අවශ්ය වුවහොත් ඉන් බැරල් මිලියන 22.5 ක් වෙළඳපොළට මුදා හැරීමට ද සැලසුම් කර ඇත. මීට අමතරව, එරට වොන් (Won) මුදල් ඒකකය අවප්රමාණය වීම පාලනය කිරීම සඳහා ඩොලර් බිලියන 67 ක වෙළඳපොළ ස්ථායීකරණ වැඩසටහනක් ද දකුණු කොරියානු රජය විසින් ක්රියාත්මක කර තිබේ.
උපායමාර්ගික සංචිත: ලෝකයේ ප්රමුඛතම ආර්ථික බලවතුන් වන G7 කණ්ඩායම සහ ජාත්යන්තර බලශක්ති නියෝජිතායතනය (IEA), ඉතිහාසයේ විශාලතම බලශක්ති වෙළඳපොළ මැදිහත්වීම සිදුකරමින් බොරතෙල් බැරල් මිලියන 400 ක දැවැන්ත සංචිතයක් වෙළඳපොළට මුදාහැරීමට ඒකමතිකව තීරණය කර ඇත.
මෙහිදී ජපානය සුවිශේෂී නායකත්වයක් ගෙන ඇති අතර, සිය දේශීය පරිභෝජනයෙන් 90% කට වඩා මැදපෙරදිගින් ආනයනය කරන බැවින්, පවතින අවදානම කළමනාකරණය කිරීමට දින 45 කට ප්රමාණවත් වන බැරල් මිලියන 80 ක සංචිතයක් මුදාහැරීම ආරම්භ කර තිබේ. ජපාන අග්රාමාත්ය සානායි ටකායිචි (Sanae Takaichi) පෙන්වා දෙන්නේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය අවහිර වීමෙන් සිදුවන සැපයුම් අඩාල වීම වැළැක්වීමට මෙම සාමූහික පියවර අතිශය වැදගත් වන බවයි.
ඇමරිකාව, ජර්මනිය සහ එක්සත් රාජධානිය ඇතුළු G7 සාමාජිකයින් මෙම උපායමාර්ගික මැදිහත්වීම හරහා ගෝලීය තෙල් මිල ස්ථාවර කිරීමටත්, රුසියානු ඉන්ධන මත යැපීම තවදුරටත් අවම කරමින් විකල්ප සැපයුම් ජාල ශක්තිමත් කිරීමටත් මෙහෙයුම් දියත් කර ඇත.
අප්රිකාවේ ආහාර සහ බලශක්ති අර්බුදය – ඉරාන යුද්ධයේ ප්රතිඵලයක් ලෙස ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම අප්රිකානු මහද්වීපය තුළ දරුණු ආහාර සහ බලශක්ති අර්බුදයක් නිර්මාණය කරමින් පවතී. නයිජීරියාව සහ ඇන්ගෝලාව වැනි තෙල් අපනයනය කරන රටවල් තාවකාලික වාසි ලැබුවද, කෙන්යාව, ඉතියෝපියාව සහ සුඩානය වැනි ආනයනය මත යැපෙන රටවල් දැඩි උද්ධමනයකට මුහුණ දෙමින් සිටියි. වඩාත් බරපතල තත්ත්වය වන්නේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා සිදුවන පොහොර ප්රවාහනය අඩාල වීමයි. අප්රිකානු ගොවීන් සිය වගා කටයුතු සඳහා මැදපෙරදිගින් ආනයනය කරන පොහොර මත බෙහෙවින් යැපෙන බැවින්, මෙම සැපයුම් ජාල බිඳවැටීම ඉදිරි කන්නවල අස්වැන්න අඩු වීමටත්, එමගින් මහා පරිමාණ ආහාර හිඟයක් ඇති වීමටත් හේතු විය හැකි බව එක්සත් ජාතීන්ගේ වෙළඳ හා සංවර්ධන නියෝජිතායතනය (UNCTAD) අනතුරු අඟවයි.
ලතින් ඇමරිකාවේ විකල්ප බලශක්ති ප්රවණතා – ලතින් ඇමරිකානු කලාපය තුළ මෙම අර්බුදය බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව පිළිබඳ නව සංවාදයක් ඇති කර තිබේ. බ්රසීලය සහ වෙනිසියුලාව වැනි රටවල් සිය තෙල් නිෂ්පාදනය ඉහළ නංවමින් ලෝක වෙළඳපොළේ පවතින රික්තය පිරවීමට උත්සාහ කරන අතර, කොලොම්බියාව සහ මෙක්සිකෝව වැනි රටවල් පොසිල ඉන්ධන මත යැපීම අවම කිරීමට පියවර ගනිමින් සිටියි. පවතින අධික ඉන්ධන මිල හමුවේ සූර්ය සහ සුළං බලය වැනි පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්රභවයන් සඳහා වන ආයෝජන ලතින් ඇමරිකාව තුළ ශීඝ්රයෙන් ඉහළ ගොස් ඇත. මෙය හුදෙක් පරිසර හිතකාමී තේරීමක් නොව, මැදපෙරදිග වැනි අස්ථාවර කලාපවලින් එල්ල වන භූ-දේශපාලනික බලපෑම්වලින් මිදීම සඳහා වන ආරක්ෂිත උපායමාර්ගයක් ලෙස එම රටවල් හඳුනාගෙන තිබේ.
ලෝක ආර්ථිකයට එල්ල වන බලපෑම –මෙම අර්බුදය හේතුවෙන් ලෝක ආර්ථිකයට දිනකට සිදුවන හානිය අතිවිශාලය. ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල (IMF) පෙන්වා දෙන්නේ බොරතෙල් මිල ඉහළ යාම හේතුවෙන් ප්රවාහන, නිෂ්පාදන සහ ආහාර පිරිවැය සෘජුවම ඉහළ යන බවයි. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය පමණක් යුදමය මැදිහත්වීම් සඳහා මුල් දින හය තුළ ඩොලර් බිලියන 11.3 ක පිරිවැයක් දරා ඇත.
ආර්ථික විශ්ලේෂකයින් අනතුරු අඟවන්නේ මෙම අවහිරය සති හතරකට වඩා දිගු වුවහොත් ලෝක ආර්ථිකය දැඩි පසුබෑමකට (Recession) ලක්විය හැකි බවය. විශේෂයෙන්ම බලශක්ති ආනයනය මත යැපෙන ආසියානු සහ යුරෝපීය රටවල් මෙහිදී දැඩි පීඩනයකට ලක්වනු ඇත.
අනාගත අවදානම – ඉරාන යුද්ධය විසින් ලෝක ආර්ථිකයේ පවතින බිඳෙනසුලු බව මැනවින් අනාවරණය කර ඇත. තනි සමුද්රීය මාර්ගයක් මත පමණක් යැපීම කෙතරම් අවදානම් සහගතද යන්න මෙයින් පැහැදිලි වේ. මෙම ගැටුම ඉක්මනින් සමනය නොවන්නේ නම්, ලෝකය පුරා උද්ධමනය ඉහළ යාම සහ ආර්ථික අස්ථාවරත්වය තවදුරටත් උග්ර වනු ඇත.
