උපේක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ ඔත්තු බැලීමේ මෙහෙයුමක නිරතව සිටි ඇමරිකානු නාවික හමුදාවට අයත් අති නවීන ‘MQ-4C ට්රයිටන්’ (MQ-4C Triton) වර්ගයේ නියමුවෙකු රහිත යානයක් අනතුරට පත්වී ඇති බව ඇමරිකානු ආරක්ෂක අංශ නිල වශයෙන් තහවුරු කරයි. මෙම අනතුර සිදුව ඇත්තේ 2026 අප්රේල් මස 09 වනදාය.
ඇමරිකානු නාවික ආරක්ෂක මූලස්ථානය (U.S. Navy Safety Command) අප්රේල් 14 වැනිදා නිකුත් කළ වාර්තාවකට අනුව, මෙම අනතුරෙන් කිසිදු ජීවිත හානියක් සිදුව නොමැත. කෙසේ වෙතත්, ආරක්ෂක හේතූන් මත යානය කඩා වැටුණු නිශ්චිත ස්ථානය හෝ ඊට හේතුව මෙතෙක් අනාවරණය කර නොමැති අතර, මෙම සිදුවීම ‘පළමු පන්තියේ අනතුරක්’ (Class A accident) ලෙස වර්ගීකරණය කර තිබේ. ඒ අනුව මෙමඟින් සිදුව ඇති අලාභය ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 2කට වඩා (ශ්රී ලංකා රුපියල් කෝටි 60කට ආසන්න) අධික බව පැවසේ.
අනතුර සිදු වූ ආකාරය
යානා ගමන් මාර්ග නිරීක්ෂණය කරන වෙබ් අඩවිවලට අනුව, අප්රේල් 9 වනදා පර්සියානු ගල්ෆ් මුහුදට ඉහළින් පියාසර කරමින් තිබූ මෙම යානය හදිසියේම රේඩාර් පද්ධතිවලින් අතුරුදහන් වී ඇත. අතුරුදහන් වීමට පෙර යානය අඩි 50,000ක පමණ උසක සිට අඩි 10,000ක් දක්වා වේගයෙන් පහත බැස ඇති බවත්, එම අවස්ථාවේදී හදිසි ආපදා තත්ත්වයක් පෙන්නුම් කරන ‘7700’ (Squawk code 7700) සංඥාව නිකුත් කර ඇති බවත් විදෙස් මාධ්ය වාර්තා කරයි.
යානයේ විශේෂත්වය
නෝත්රොප් ග්රම්මන් (Northrop Grumman) සමාගම නිෂ්පාදනය කරන මෙම MQ-4C ට්රයිටන් යානයක් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 240ක් (රුපියල් බිලියන 72කට වඩා වැඩි) පමණ වේ. මෙය සුප්රකට MQ-9 රීපර් (MQ-9 Reaper) යානයකට වඩා අට ගුණයකින් මිල අධිකය. අඩි 50,000කට වඩා ඉහළ අහසේ පැය 24කට වඩා වැඩි කාලයක් එකදිගට පියාසර කරමින් සමුද්රීය කලාප නිරීක්ෂණය කිරීමේ හැකියාව මෙම යානය සතුය.
ඇමරිකා-ඉරාන ගැටුම්කාරී වතාවරණය මධ්යයේ ඉරාන හමුදා ක්රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා මෙම යානය යොදවා තිබුණි. 2019 වසරේදී ද මීට සමාන වර්ගයක යානයක් (RQ-4A BAMS-D) ඉරානය විසින් වෙඩි තබා බිම හෙලුවේය.
එහෙත් මෙම සිද්ධිය සම්බන්ධයෙන් ඉරානය මෙතෙක් නිල වශයෙන් ප්රකාශයක් නිකුත් කර නැත. විදෙස් මාධ්ය වාර්තා සහ යුධ විශ්ලේෂණ මඟින් ඉරාන ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති මඟින් මෙය වෙඩි තබා බිම හෙළන්නට ඇති බවට සැක පළ කළ ද, ඉරාන රජය හෝ එරට විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) එම වගකීම භාරගෙන නොමැත.
කෙසේ වෙතත්, මේ හා සම්බන්ධ වැදගත් කරුණු කිහිපයක් සලකුණු කළ හැකිය.
නිල ස්ථාවරය ඉදිරිපත් වන්නේ ඇමරිකාවෙනි. ඇමරිකානු නාවික හමුදාව මෙම සිදුවීම හඳුන්වා දෙන්නේ “හදිසි අනතුරක්” (Mishap) ලෙස මිස සතුරු ප්රහාරයක් ලෙස නොවේ.
අප්රේල් මස මුල සිට මේ දක්වා ඇමරිකාවට අයත් MQ-9 Reaper වර්ගයේ ප්රහාරක ඩ්රෝන යානා 20කට අධික සංඛ්යාවක් ඉරානය විසින් වෙඩි තබා බිම හෙළා ඇති බවට වාර්තා පළ වී ඇත. එහි වගකිම් ඉරානය විසින භාරගෙන තිබේ. නමුත් මෙම MQ-4C Triton යානය සම්බන්ධයෙන් ඉරානය නිහඬ පිළිවෙතක් අනුගමනය කරයි.
වැඩි අවධානය යොමු වී ඇත්තේ තාක්ෂණික දෝෂ පිළිබඳ සැකයටය. යානය කඩා වැටීමට පෙර එහි පාලක පද්ධතිය සමඟ තිබූ සබඳතාව බිඳ වැටුණු බව හැඟවෙන ‘7400’ සංඥාව සහ පසුව ‘7700’ හදිසි ආපදා සංඥාව නිකුත් කර තිබීම නිසා මෙය තාක්ෂණික දෝෂයක් වීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩි බව ආරක්ෂක විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
ඇමරිකානු ගුවන් හමුදාවට වු පාඩුව –
ඇමරිකානු ගුවන් යානා හානි පිළිබඳ දත්ත සාරාංශය මෙසේ පෙළගසැවිය හැකිය.
මුළු යානා සංඛ්යාව: ගැටුම් ආරම්භයේ සිට මේ දක්වා ඇමරිකාවට අයත් විවිධ මාදිලියේ ගුවන් යානා සහ ඩ්රෝන යානා 54ක් විනාශ වී හෝ බරපතළ හානිවලට ලක්ව ඇත.
වැඩිම හානියට පත් යානා: මෙහෙයුම්වලදී බහුලව භාවිත වන MQ-9 Reaper වර්ගයේ ප්රහාරක ඩ්රෝන යානා 24ක් පමණ විනාශ වී ඇත. මෙම එක් යානයක වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 30කි. එහි මූල්ය අලාභය පමණක් ඩොලර් මිලියන 720කි.
මිල අධිකම අලාභය: තනි යානයක් ලෙස ගත්කල මෑතකදී අනතුරට පත් MQ-4C Triton ඔත්තු බලන යානය වෙනුවෙන් ඇමරිකාවට ඩොලර් මිලියන 240ක අලාභයක් දරා ගැනීමට සිදුව තිබේ. එම යානයක වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 240කි.
ප්රහාරක යානා හානි: මෙයට අමතරව අධි තාක්ෂණික F-15E Strike Eagle යානා 04ක් විනාශ වී ඇත. එක් යානයක වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 94කි. සමස්ථ පාඩුව ඩොලර් මිලියන 376කි.
A-10 Thunderbolt II යානයක් ද විනාශ වී ඇත. එම යානයේ වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 20කි.
සහායක යානා හානි: ගුවන් මැද ඉන්ධන පිරවුම් යානා (KC-135) 08ක් විනාශ වි ඇත. එක් යානකය වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 40කි. සමස්ත පාඩුව 320කි.
හෙලිකොප්ටර් යානා 06ක් (CH-47 සහ MH-6) ද මෙම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් වේ. CH-47 යානා දෙකක් ඒ අතර වේ. එකක වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 38කි. වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 76කි. අනෙක් යානා 04 MH-6 Little Bird හෙලිකොප්ටර්ය. එක් යානයක වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 02ක්. සමස්ත පාඩුව ඩොලර් මිලියන 07කි.
මේ සමස්ථය ගණනය කරන විට ගුවන් යානා විනාශ වීමෙන් පමණක් ඇමරිකාවට ඩොලර් බිලියන දෙකක වත්කමක් අහිමි වී ඇත. එම මුදල රුපියල් කෝටි 60,000කට අධිකය.
