කපිල කේ හීනටියන –
මැදපෙරදිග කලාපය තුළ පවතින ගැටුම ඉහළම මට්ටමකට ගෙන යමින්, ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය විසින් ඉරානයේ ඉලක්ක කිහිපයකට අලුතින්ම ගුවන් ප්රහාර මාලාවක් එල්ල කර තිබේ. අද අලුයම එල්ල වී ඇති මෙම ප්රහාර මාලාව නිසා ලෝකයේ තත්ත්වය සම්පූරණයෙන්ම උඩු යටිකුරු වී ඇත.
ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් නිකුත් කරන ලද දැඩි අනතුරු ඇඟවීම් පසුගිය දින කීපය පුරාම ඇසුනි. එය අද සක්රිය විය. මේ සමගම ලෝක වෙළඳපොළට අතිශය තීරණාත්මක වන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දැමීමට ඉරානය තීරණය කළේය. ප්රතිඵලය මැදපෙරදිග කලාපය දැඩි සේ නොසන්සුන් වීම පමණක් නොව ලෝක වෙළෙඳපලේ බොරතෙල් බැරලයක මිල සීඝ්රයෙන් ඉහළ යෑමය.
සිදුවූයේ කුමක්ද?
ඇමෙරිකානු මධ්යම බලඇණිය (CENTCOM) නිල වශයෙන් තහවුරු කරන ආකාරයට, ඉරාන හමුදාවට අයත් ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති, රේඩාර් පද්ධති සහ අණදෙන මධ්යස්ථාන ඇතුළු යුදමය වශයෙන් වැදගත් ස්ථාන රැසකට මෙම ප්රහාර එල්ල වී තිබේ. හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියට ආසන්නව පිහිටි බන්ඩර් අබ්බාස් (Bandar Abbas), සිරීක් (Sirik), ජාස්ක් (Jask) සහ කෙෂ්ම් දූපත (Qeshm Island) යන ප්රදේශ කේන්ද්ර කර ගනිමින් මෙම ප්රහාර දියත් කර ඇත.
කලාපය තුළ පියාසර කරමින් තිබූ ඇමෙරිකානු යුද හමුදාවට අයත් ‘ඇපාචි’ (Apache) වර්ගයේ හෙලිකොප්ටර් යානයක් බිම හෙළීමට ඉරානය කටයුතු කළ බවට එල්ල වූ චෝදනාවෙන් අනතුරුව ඇමෙරිකාව විසින් මෙම ප්රතිප්රහාර මාලාව දියත් කර තිබේ.
මේ සම්බන්ධයෙන් ප්රකාශයක් කරමින් ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සඳහන් කර සිටියේ, ඇමෙරිකාව විසින් ඉරානයට “එල්ල විය යුතු උපරිම ප්රහාරය” (Hard) එල්ල කර ඇති බවය. එමෙන්ම ඉතා කඩිනමින් සාමකාමී එකඟතාවකට පැමිණීමට අපොහොසත් වුවහොත් ඉදිරියේදී තවදුරටත් දැඩි ක්රියාමාර්ග ගන්නා බවට ද හෙතෙම අනතුරු ඇඟවීය. සාම සාකච්ඡා ප්රේරණය කිරීම ඉරානය විසින් හිතාමතාම ප්රමාද කරන බවට ද ට්රම්ප් මෙහිදී චෝදනා කළේය.
ඇමෙරිකානු ප්රහාරයන්ට ප්රතිචාර දක්වමින් ඉරාන බලධාරීන් නිල වශයෙන් නිවේදනය කර ඇත්තේ, සියලුම වාණිජ සහ වෙළඳ නැව් සඳහා හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දමන බවය. එම සන්ධිය හරහා ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන ඕනෑම නැවක් තම ඉලක්ක බවට පත්වන බවට ඉරාන සන්නද්ධ බලකායන් දැඩි ලෙස අනතුරු අඟවා ඇත.
මීට අමතරව කලාපය තුළ පිහිටි ඇමෙරිකානු හමුදා කඳවුරු වෙත ද තමන් ප්රතිප්රහාර එල්ල කළ බව ඉරානය පවසයි.
හානිය සහ බලපෑම
ඉරානයේ ‘ෆාර්ස්’ (Fars News) ඇතුළු එරට ප්රධාන මාධ්ය වාර්තා කරන ආකාරයට, මෙම ප්රහාර හේතුවෙන් ඉරානයේ මිලිටරි මධ්යස්ථානවලට මෙන්ම සිවිල් යටිතල පහසුකම්වලට ද බරපතළ හානි සිදුව ඇත.
විශේෂයෙන්ම සිරීක් ප්රදේශයේ දහස් සංඛ්යාත ජනතාවකට ජලය සපයන ප්රධාන ජල මූලාශ්රවන ජලාශ සහ ගබඩා පද්ධති වෙත ද ප්රහාර එල්ල වී ඇති බව වාර්තා වේ.
කෙසේ වෙතත් ඇමෙරිකාව මෙම ප්රහාර සාධාරණීකරණය කරමින් කියා සිටින්නේ, ජාත්යන්තර මුහුදු ගමන් බිමන්වලට එල්ල වන තර්ජන වැළැක්වීම සඳහා “ස්වයං ආරක්ෂාව” වෙනුවෙන් මෙම පියවර ගත් බවය.
ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල ඉහළට
මැදපෙරදිග කලාපය තුළ මහා පරිමාණ යුද ගැටුමක් නිර්මාණය වනු ඇතැයි පවතින බිය හේතුවෙන් ලෝක වෙළඳපොළේ බොරතෙල් මිල ශීඝ්රයෙන් ඉහළ යමින් පවතී.
ඒ අනුව ජාත්යන්තර ‘බ්රෙන්ට්’ (Brent crude) බොරතෙල් මිල 1%කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇති අතර, දැනට එය බැරලයක් ඇමෙරිකානු ඩොලර් 92කට ආසන්න අගයක් ගෙන තිබේ. මෙම සැපයුම් බාධාවන් හේතුවෙන් තෙල් මිලෙහි පවතින අස්ථාවරත්වය තවදුරටත් ඉදිරියට පැවැත්විය හැකි බව ආර්ථික විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
මේ වනවිට ලෝකය මැදිහත් වෙමින් ඇති කරන්නට උත්සාහ කළ සාමය පිළිබඳ දැඩි අවිනිශ්ඡිතතාවයක් නිර්මාණය වි ඇත. අවසාන ප්රතිඵලය එයය. මෙම කලාපය තුළ මහා පරිමාණ යුද්ධයක් හටගතහොත්, එය ලෝකයේ බලශක්ති මිල ගණන්වලට, සාගර ප්රවාහන කටයුතුවලට මෙන්ම ශ්රී ලංකාව ඇතුළු සමස්ත ලෝකයේම ආර්ථිකයන්ට සෘජුවම සහ බරපතළ ලෙස බලපානු ඇත.
මේ හේතුවෙන් බොහෝ රටවල් වහාම සාමය රැකීමට කටයුතු කරන ලෙසත්, කඩිනමින් නැවත සාකච්ඡා මේසයට පැමිණෙන ලෙසත් දෙපාර්ශ්වයෙන්ම ඉල්ලා සිටී. අනුන්ගේ යුද්ධයකට වන්දි ගෙවීමට ලෝකය තව කොතෙක්කල් උපේක්ෂා සහගත විය යුතුදැයි කිසිවෙකුට අවබෝධයක් නැත.
