ඉරානයට නව උත්තරීතර නායකයෙක්… අලුතින් පත්වුන උත්තරීතර නායක මොජ්තාබා කමේනි ගැන කතාවක්…

කපිල කේ හීනටියන – 

2026 පෙබරවාරි 28 වන දින අමෙරිකානු සහ ඊශ්‍රායල ඒකාබද්ධ ප්‍රහාරයකින් අයතුල්ලා අලි කමේනි ඝාතනයට ලක්වීමෙන් පසුව, ඉරානයේ විශේෂඥ මණ්ඩලය (Assembly of Experts) විසින් මෝජ්තබා කමේනි ඉස්ලාමීය ජනරජයේ නව උත්තරීතර නායකයා ලෙස තෝරා පත් කර ගෙන ඇත.

මෙය ඉරානයට මෙන්ම ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවට ද දැඩි කම්පනයක් ගෙන දුන් පුවතක් විය. 2026 මාර්තු 4 වන දින නිවේදනය කරන ලද මෙම තීරණය, ඉරානයේ දේවධර්ම පාලන ක්‍රමය තුළ පියෙකුගෙන් පුතෙකුට බලය හුවමාරු වූ ඓතිහාසික අවස්ථාවක් සනිටුහන් කරයි. කලාපීය ගැටුම් සහ අභ්‍යන්තර නොසන්සුන්තාවන් මධ්‍යයේ මෙම පාලන තන්ත්‍රයේ අනාගතය පිළිබඳව මෙයින් ප්‍රශ්න මතු වී තිබේ.

මෝජ්තබා කමේනි යනු කවුද, ඔහුගේ සුදුසුකම් මොනවාද සහ අන්තර්කාලීන නායකත්ව මණ්ඩලයේ සාමාජිකයෙකු වූ අලිරේසා අරෆි (Alireza Arafi) මෙම තනතුරට තේරී පත් නොවූයේ ඇයිද යන්න පිළිබඳව අපි පහතින් විමසා බලමු.

මෝජ්තබා කමේනි යනු කවුද?

මෝජ්තබා හොසේනි කමේනි 1969 සැප්තැම්බර් 8 වන දින ඉරානයේ මෂාඩ් (Mashhad) නුවර උපත ලැබීය. ඔහු අභාවප්‍රාප්ත උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනිගේ දෙවන වැඩිමහල් පුත්‍රයාය. 1979 ඉස්ලාමීය විප්ලවයට පෙර පැවති කැළඹිලි සහිත කාල සමයේ හැදී වැඩුණු මෝජ්තබාගේ මුල් ජීවිතය හැඩගැසුණේ පහ්ලවි රජ පාලනයට එරෙහි ඔහුගේ පියාගේ ක්‍රියාකාරීත්වය මධ්‍යයේය.

විප්ලවයෙන් පසුව ඔහුගේ පවුල ටෙහෙරානයට සංක්‍රමණය වූ අතර, එහිදී ඔහු පාලන තන්ත්‍රයේ අභ්‍යන්තරිකයින් බිහිකරන ප්‍රභූ පාසලක් වන ‘අලවි’ උසස් විද්‍යාලයෙන් අධ්‍යාපනය ලැබීය. 1987 දී උපාධිය ලැබූ ඔහු ඉරාන-ඉරාක යුද්ධයේ (1980-1988) අවසාන අදියරේදී ඉරාන විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) කෙටි කලක් සේවය කළේය.

ආගමික අධ්‍යාපනය හැදෑරීම සඳහා මෝජ්තබා තම පියා සහ ප්‍රමුඛ පෙළේ ගතානුගතික පූජකවරුන් යටතේ ටෙහෙරානයේ දේවධර්මය හැදෑරූ අතර, 1990 දශකයේ අගභාගයේදී කෝම් (Qom) ආගමික විද්‍යාලයට ඇතුළත් විය. ඔහු එහි දේශන පවත්වා ඇති අතර ‘අයතුල්ලා’ යන පදවිය දක්වා ඉහළ ගොස් ඇතත්, ඔහු තවමත් මධ්‍යම මට්ටමේ පූජකයෙකු ලෙස සැලකේ.

ඔහුගේ සහෝදර සහෝදරියන් මෙන් නොව, මෝජ්තබා ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටීමෙන් වැළකී සිටි අතර, තිරය පිටුපස සිට මෙහෙයවන බලපෑම හේතුවෙන් ඔහුට “සෙවනැලි කුමාරයා” (shadow prince) යන අන්වර්ථ නාමය ලැබුණි. ඔහු විවාහකයෙකු වන අතර දරුවන් සිටියද, ඔහුගේ පෞද්ගලික ජීවිතය පිළිබඳ තොරතුරු දැඩි ලෙස රහසිගතව තබා ඇත.

වර්ෂ 2019 දී පනවන ලද අමෙරිකානු සම්බාධක මගින් ඔහුට චෝදනා එල්ල වූයේ තම පියාගේ වගකීම්වලින් කොටසක් අධීක්ෂණය කරන බවටත්, ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකායේ  සහ බාසිජ් (Basij) මිලීෂියාව සමඟ සමීප සබඳතා පවත්වන බවටත්ය.

බාසිජ් යන්නෙහි  තේරුම “බලමුලු ගැන්වීමය.  මිලීෂියාවක් යනු පූර්ණ කාලීන වෘත්තීය සොල්දාදුවන්ට වඩා සාමාන්‍ය පුරවැසියන්ගෙන් සැදුම්ලත් හමුදා බලකායක්ය. මෙම “පුරවැසි සොල්දාදුවන්” සාමාන්‍යයෙන් කැඳවනු ලබන්නේ හදිසි අවස්ථා වලදී හෝ ආරක්ෂක හෝ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම වැනි නිශ්චිත රාජකාරි සඳහා පමණය. එම පුරවැසි හමුදා ඒකකය  ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) ශාඛා පහෙන් එකකි.   1979 දී අයතුල්ලා කොමේනි විසින් ආරම්භ කරන ලද එම බලකාය  උත්තරීතර නායකයාට පක්ෂපාතී බිම් මට්ටමේ බලාත්මක කිරීමේ හස්තයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වෙමින් තිබිණි.

මොජ්තාබා විශේෂ පුද්ගලයෙක් වන්නේ මෙවැනි ඉලක්ක ගත තෝරා ගැනීම් මැද  ජාත්‍යන්තර සම්බාධකවලට ලක් වුව ද , ස්විස් බැංකු ගිණුම් සහ ඩොලර් මිලියන 100 කට වඩා වටිනා බ්‍රිතාන්‍ය දේපළ ඇතුළු දැවැන්ත මූල්‍ය අධිරාජ්‍යයක් ඔහු විසින්  පාලනය කරමින් සිටින බැවිනි.

අලි කමේනිගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වීමට මෝජ්තබාට ඇති සුදුසුකම්

මේ ගැන සාකච්ඡා කිරීමට පෙර ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයෙක් පත්වන්නේත්, අධීක්ෂණය වන්නේත් කෙසේද යන්න පිළිබඳව යම් අදහසක් ලබා ගැනීම සුදුසුය.

ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයා තෝරා පත් කරගනු ලබන විශේෂඥ මණ්ඩලයක්  (Majlis-e Khobregan)  විසිනි. සාමාජිකයින් 88 දෙනෙකුගෛන් සමන්විත මෙම මණ්ඩලය  ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ දේශපාලන ව්‍යුහය තුළ වඩාත්ම බලගතු ආයතනය ලෙස මෙම මණ්ඩලය සැලකෙන්නේය. එය  ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයා පත් කිරීම, අධීක්ෂණය කිරීම සහ අවශ්‍ය වුවහොත් එම ධුරයෙන් ඉවත් කිරීමේ නීතිමය බලය ඇති එකම ආයතනය ය.

මෙම මණ්ඩලයේ සාමාජිකයින් සෑම වසර අටකට වරක් මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වුවද, ඔවුන් සියලු දෙනා ඉහළ පෙළේ ඉස්ලාමීය දේවධර්මධරයන් (Mujtahids) විය යුතුය.

උත්තරීතර නායකයෙකු පත් කිරීමේ ක්‍රියාවලිය සාමාන්‍යයෙන් රහසිගතව සිදු වන්නකි. විශේෂඥ මණ්ඩලය තුළ තවත්  රහසිගත අනුප්‍රාප්තික කමිටුවක් පවතින අතර, ඔවුන් උත්තරීතර නායකත්වයට සුදුසු පුද්ගලයින්ගේ නාම ලේඛනයක් නිරන්තරයෙන් යාවත්කාලීන කිරීමේ වගකීම දරන්නේය.

නව නායකයෙකු තෝරා ගැනීමේදී අපේක්ෂකයාගේ ඉස්ලාමීය දැනුම (Jurisprudence), දේශපාලන සහ සමාජීය දූරදර්ශීභාවය, ධෛර්යය සහ පරිපාලනමය හැකියාව යන කරුණු මූලිකව සලකා බලනු ලැබේ.

වත්මන් නායකයා අභාවප්‍රාප්ත වූ විට හෝ ඔහුට සිය රාජකාරි ඉටු කිරීමට නොහැකි වූ විට, විශේෂඥ මණ්ඩලය වහාම රැස්වේ. එහිදී ඉදිරිපත් වන නාමයන් අතරින් තුනෙන් දෙකක බහුතර ඡන්දයක් ලබා ගන්නා පුද්ගලයා නව උත්තරීතර නායකයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ. මුලින් සඳහන් කළ ආකාරයට  නායකයා පත් කිරීමට අමතරව, ඔහු සිය ව්‍යවස්ථාපිත වගකීම් නිසි ලෙස ඉටු කරන්නේද යන්න පරීක්ෂා කිරීමේ බලයද මෙම මණ්ඩලයට හිමිය. ඔහු මානසිකව හෝ කායිකව අශක්නුත වුවහොත් හෝ සුදුසුකම් අහිමි කර ගතහොත් ඔහුව ධුරයෙන් ඉවත් කිරීමේ බලය ව්‍යවස්ථාවෙන් ඔවුන්ට පවරා ඇත.

මොජ්තාබා කමේනි උත්තරීතර නායකයා ලෙස පත් වන්නේ මෙම සියලු අධීක්ෂණයනට මුහුණ දීමෙන් අනතුරුවය.   ඉරාන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව, උත්තරීතර නායකයා යනු ශක්තිමත් ආගමික විශ්වාසයන් සහිත ජ්‍යෙෂ්ඨ ෂියා පූජකයෙකු, දේශපාලන දූරදර්ශීභාවයක් ඇති අයෙකු සහ ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකාය  වැනි ප්‍රධාන ආයතනවල පක්ෂපාතිත්වය දිනාගත හැකි අයෙකු විය යුතුය.

මෝජ්තබාගේ සුදුසුකම් පදනම් වී ඇත්තේ ඔහුගේ පූජක පුහුණුව සහ පාලන තන්ත්‍රයේ දැඩි මතධාරී කල්ලි සමඟ ඇති ගැඹුරු සබඳතා මතය. මොහොමඩ්-තක්වි,  මෙස්බා යස්දි වැනි අන්ත-ගතානුගතික ගුරුවරුන් යටතේ කෝම් නුවරදී අධ්‍යාපනය ලැබූ මධ්‍යම මට්ටමේ අයතුල්ලා කෙනෙකු ලෙස, ඔහුට අවශ්‍ය දේවධර්මීය පසුබිම ඇත. ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකාය හා බැඳී සිටි   ඔහුගේ යුධකාලීන සේවය හමුදා ප්‍රභූන් අතර ඔහුගේ විශ්වාසනීයත්වය වැඩි කරන අතර, ඔහු දිගු කලක් තිස්සේ ඔහුගේ පියාගේ කාර්යාලයේ තීරණාත්මක බලපෑම් කරන්නෙකු ලෙස කටයුතු කර ඇත.

කෙසේ වෙතත්, විවේචකයින් තර්ක කරන්නේ ප්‍රධාන අංශ කිහිපයකින් ඔහුගේ සුදුසුකම් මදි බවයි. ඔහු කිසි දිනෙක නිල රජයේ තනතුරක් දරා නැති අතර, පුළුල් පරිපාලන අත්දැකීම් නොමැති අයෙකි. එසේම ඔහුගේ දේවධර්මීය නිලය ඔහුගේ පියා හෝ රුහොල්ලා කොමේනි වැනි පූර්වගාමීන් තරම් ඉහළ මට්ටමක නැත.

එසේ වුවද, බලයට ඇති සමීපතාවය සහ ඉරානයේ බලවත්ම හමුදා සහ ආර්ථික බලවේගය වන ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකාය සමඟ ඇති සන්ධානය හේතුවෙන් ඔහු දැඩි මතධාරී පාලනයක් තහවුරු කරන්නෙකු ලෙස පෙනී සිටියි. 2009 හරිත ව්‍යාපාරයේ (Green Movement) විරෝධතා මර්දනය කිරීමේදී ඔහු ඉටුකළ කාර්යභාරය අගය කරන ඔහුගේ ආධාරකරුවන්, ඔහු තම පියාගේ උරුමයේ ස්වභාවික දිගුවක් ලෙස සලකනු ලබයි.

මෝජ්තබා කමේනි පත් කිරීමට හේතු

ඇමෙරිකානු-ඊශ්‍රායල ප්‍රහාර හමුවේ අලි කමේනි ඝාතනය වීමෙන් පසු ඇති වූ අවුල් සහගත තත්ත්වය හමුවේ, පාලනයේ අඛණ්ඩතාව පවත්වා ගැනීමේ අවශ්‍යතාව මත මෝජ්තබාගේ පත්වීම සිදුවී ඇති බව පෙනේ. 2024 හෙලිකොප්ටර් අනතුරකින් මියගිය ඊබ්‍රාහිම් රයිසි සහ මෑතකදී ප්‍රහාරවලින් මියගිය බව කියන අලි අස්ගර් හෙජාසි වැනි අනෙකුත් ප්‍රබල අනුප්‍රාප්තිකයින් නොමැති වීම නිසා මෝජ්තබා ඉදිරියට පැමිණියේය. ඉරාන දේශපාලනය සහ ආර්ථිකය තුළ වඩ වඩාත් ප්‍රමුඛ වී ඇති ඉරාන විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකාය  වෙතින් ඔහුට ලැබුණු දැඩි සහයෝගය, සාමාජිකයින් 88 දෙනෙකුගෙන් යුත් විශේෂඥ මණ්ඩලයේ රහසිගත තීරණයට තීරණාත්මක ලෙස බලපාන්නට ඇත.

මෙම පත්වීමට පක්ෂපාතී පිරිස් තර්ක කරන්නේ, මෝජ්තබා තෝරා ගැනීමෙන් බටහිරට එරෙහි වීම, සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වලට සහය දීම සහ ඉස්ලාමීය නීතිය දැඩි ලෙස ක්‍රියාත්මක කිරීම වැනි කමේනි පවුලේ දැඩි මතධාරී දෘෂ්ටිවාදය ආරක්ෂා වන බවයි. යුද්ධයක් සහ අභ්‍යන්තර අස්ථාවරත්වයක් පවතින අවස්ථාවක, පාලන තන්ත්‍රයේ අභ්‍යන්තර ක්‍රියාකාරිත්වය සහ මූල්‍ය ජාලයන් පිළිබඳ ඔහුගේ දැනුම, බල අරගලයකට බියෙන් පසුවන ප්‍රභූ පැලැන්තියට ස්ථාවරත්වයක් ලබා දෙන බව පෙනෙන්ට ඇත.  පාරම්පරාවට යන  පාලනයක් ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රතික්ෂේප කළද, අලි කමේනි රහසින්ම තම පුත්‍රයාව මෙම තනතුර සඳහා පුහුණු කර ඇති බව අභ්‍යන්තර ආරංචි මාර්ග පවසයි.

පත්වීමත් සමඟ ඇති වූ සාකච්ඡා සහ මතභේද

මෙම තේරීම දේශීය මෙන්ම ජාත්‍යන්තර වශයෙන් ද දැඩි වාද විවාදවලට තුඩු දී ඇත. විවේචකයින් මෙය 1979 විප්ලවයේ රාජාණ්ඩු විරෝධී මූලධර්ම පාවා දීමක් ලෙස හඳුන්වන අතර, එය ඉස්ලාමීය ජනරජයේ නීත්‍යානුකූලභාවය පලුදු කරන “පාරම්පරික දේවධර්ම පාලනයක්” ලෙස නම් කරති. පාලන තන්ත්‍රයේ ආධාරකරුවන් අතර පවා නොසන්සුන්තාවක් පවතී; පාරම්පරික පාලනයක් යන ප්‍රතිරූපය මකා දැමීම සඳහා අලි කමේනි පවා තම පුත්‍රයා පත්වීමට මීට පෙර විරුද්ධ වූ බව වාර්තා වේ. මෝජ්තබාගේ අන්තවාදී පිළිවෙත මගින් මර්දනය තීව්‍ර වනු ඇතැයි බියෙන් ටෙහෙරානයේ සහ අනෙකුත් නගරවල විරෝධතා මතු වී ඇති අතර, එහිදී 2022 “කාන්තාව, ජීවිතය, නිදහස” ව්‍යාපාරයේ සටන් පාඨ නැවතත් දෝංකාර දෙයි.

ජාත්‍යන්තර වශයෙන්, ඊශ්‍රායල සහ අමෙරිකානු නිලධාරීන් අනතුරු අඟවා ඇත්තේ මෝජ්තබා ඔහුගේ පියාට වඩා “අන්තවාදී” අයෙකු බවත්, එමගින් ඊශ්‍රායලය සහ බටහිර රටවල් සමඟ පවතින ගැටුම් උග්‍ර විය හැකි බවත්ය. ඉරාන විපක්ෂ කණ්ඩායම් අලි කමේනිගේ මරණය සැමරුවද, මෝජ්තබාගේ නැගීම පාලන තන්ත්‍රයේ අවසානය නොව එහි ග්‍රහණය තවදුරටත් තහවුරු කිරීමක් ලෙස දකිති. දේශපාලන විශ්ලේෂකයින් අනතුරු අඟවන්නේ මෙය බල අරගලයකට මග පාදනු ඇති බවයි.

අලිරේසා අරෆි පත් නොවූයේ ඇයි?

ඉරාන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 111 වැනි වගන්තියට අනුව, ස්ථීර අනුප්‍රාප්තිකයෙකු තෝරා ගන්නා තෙක් උත්තරීතර නායකයාගේ වගකීම් ඉටු කිරීම සඳහා ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් සහ අධිකරණ ප්‍රධානී ගොලම්හොසේන් මොහොසෙනි එජෙයි සමඟ ජ්‍යෙෂ්ඨ පූජක අලිරේසා අරෆි අන්තර්කාලීන නායකත්ව මණ්ඩලයට පත් කරන ලදී. අරෆි ඉරානයේ ආගමික විද්‍යාල පද්ධතියේ ප්‍රධානියා වන අතර විශේෂඥ මණ්ඩලයේ නියෝජ්‍ය සභාපතිවරයා ලෙස ද කටයුතු කරයි.

කෙසේ වෙතත්, ස්ථීර තනතුර සඳහා අරෆි තෝරා නොගැනුණේ ඔහුට IRGC සහ දැඩි මතධාරී හමුදා කල්ලි සමඟ මෝජ්තබාට මෙන් සෘජු සබඳතා නොමැති නිසා විය හැකිය. අරෆිට ශක්තිමත් ආගමික සුදුසුකම් තිබුණද, ඔහු මුහම්මද් නබිතුමාගෙන් පැවත එන්නෙකු බව සංකේතවත් කරන “කළු හිස්වැසුම” (black turban) නොපැළඳීම ද ඇතැම් පාර්ශවයන්ට වැදගත් සාධකයක් විය. යුධ සමයකදී පරිපාලනමය පසුබිමක් ඇති අරෆිට වඩා කමේනිගේ සමීපතම කවය තුළ බලය ඒකරාශී කිරීමට විශේෂඥ මණ්ඩලය මනාපය දක්වා ඇති බව පෙනේ.

මෙම අනුප්‍රාප්ති ක්‍රියාවලිය ඉරානයේ සම්ප්‍රදාය සහ බල දේශපාලනය අතර පවතින අස්ථාවර සමබරතාවය මැනවින් පෙන්නුම් කරයි. මෝජ්තබා පාලනය භාර ගන්නා විට, ඔහුට මෙම අභියෝග ජය ගැනීමට හැකි වේද නැතිනම් ඔහුගේ පත්වීම පාලන තන්ත්‍රයේ බිඳ වැටීමට මග පාදනු ඇත්දැයි ලෝකය බලා සිටියි.