උපේක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
2026 පෙබරවාරි මස අග සිට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉශ්රායලය එක්ව ඉරානය ඉලක්ක කර ගනිමින් දියත් කරන ලද දැවැන්ත යුද මෙහෙයුම් හේතුවෙන් ඉරානය මේ වන විට පෙර නොවූ විරූ මිලිටරි, ආර්ථික සහ මානුෂීය අර්බුදයකට මුහුණ දී ඇති බව බටහිර වාර්තා පෙන්වා දෙයි.
බටහිර බුද්ධි අංශ වාර්තාවලට අනුව, සති තුනක් පුරා එල්ල වූ මෙම ප්රහාරවලින් ඉරානයේ බැලස්ටික් මිසයිල සහ ඩ්රෝන යටිතල පහසුකම්වලින් 80%ක් පමණ විනාශ වී ඇත. ප්රහාරයේ මුල් අදියරේදීම ඉරාන උත්තරීතර නායක අලි කමේනි ඇතුළු ජ්යෙෂ්ඨ ආරක්ෂක නිලධාරීන් පිරිසක් මියගොස් ඇති අතර, නව උත්තරීතර නායකයා ලෙස මොජ්ටාබා කමේනි පත් කර තිබේ. ඔහු මේ වන විට තත්ත්වය පාලනය කිරීමට උත්සාහ කරමින් සිටින බව වාර්තා වේ.
සිවිල් හානිය සහ මානුෂීය අර්බුදය
ඉරාන නිලධාරීන් පවසන පරිදි, ප්රහාරවලින් සිවිල් වැසියන් සිය ගණනක් මියගොස් ඇති අතර නිවාස, පාසල් සහ රෝහල් ඇතුළු සිවිල් ස්ථාන 42,000කට අධික සංඛ්යාවකට හානි සිදුව තිබේ.
- හමුදා සහ ආරක්ෂක මධ්යස්ථාන: ටෙහෙරානයේ පිහිටි ‘ඛෝජිර්’ (Khojir) මිසයිල නිෂ්පාදන සංකීර්ණය සහ විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) මූලස්ථානය ඇතුළු ආරක්ෂක මධ්යස්ථාන 11කට අධික සංඛ්යාවක් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ විනාශ වී ඇත. බටහිර ටෙහෙරානයේ පිහිටි විශේෂ පොලිස් ඒකක මූලස්ථානය ද ප්රහාරවලින් විනාශ වී ඇති බව වාර්තා වේ.
- ඓතිහාසික උරුමයන්ට වූ හානිය: යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් ලෙස සැලකෙන ටෙහෙරානයේ පිහිටි ‘ගොලෙස්තාන් රජ මාලිගයට’ (Golestan Palace) ප්රහාර හේතුවෙන් දැඩි හානි සිදුව ඇත. මාලිගයේ වීදුරු සිවිලිම් සහ කැටයම් කළ ආරුක්කු විනාශ වී ඇති බව ජාත්යන්තර මාධ්ය වාර්තා කරයි.
- ආර්ථික සහ බලශක්ති පද්ධතිය: ටෙහෙරානය අවට පිහිටි ඉන්ධන ගබඩා සංකීර්ණ හතරක් ඉලක්ක කර එල්ල වූ ප්රහාර හේතුවෙන් නගරයේ බලශක්ති සැපයුමට බාධා පැමිණ තිබේ. මේ හේතුවෙන් නගරය පුරා දැඩි වායු දූෂණයක් පවතින අතර ‘කළු වැසි’ (Black Rain) ඇද හැලෙන බව විදෙස් මාධ්ය පෙන්වා දෙයි.
- සිවිල් හානිය: ඉරාන රතු අඩ සඳ සංවිධානයට අනුව, ටෙහෙරානය ඇතුළු ප්රදේශ කිහිපයක සිවිල් ඒකක 19,000කට අධික ප්රමාණයක් හානියට පත්ව ඇත. මීට නේවාසික ගොඩනැගිලි, රෝහල් 77ක් සහ පාසල් 69ක් ඇතුළත් වේ.
ඉරාන න්යෂ්ටික වැඩසටහන: යුද්ධය මධ්යයේ බෝම්බයක් නිපදවීමේ අවකාශය කෙබඳුද?
එක්සත් ජාතීන්ගේ දත්ත පෙන්වා දෙන්නේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ නාවික ගමනාගමනය 97%කින් පහත වැටී ඇති බවයි. කෙසේ වෙතත්, බුෂෙහර් හෝ නටාන්ස් වැනි ප්රධාන න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානවලට හානි සිදුව ඇති බවක් ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සිය (IAEA) මෙතෙක් තහවුරු කර නොමැත.
වත්මන් යුදමය වාතාවරණය හමුවේ ඉරානය න්යෂ්ටික අවියක් නිෂ්පාදනය කිරීමේ හැකියාව පිළිබඳව ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සිය (IAEA) සහ බුද්ධි අංශ නිකුත් කර ඇති නවතම දත්ත මෙසේය:
- යුරේනියම් සංසන්දනය සහ තොග පවතින මට්ටම – සත්යාපිත දත්ත: 2026 මාර්තු වන විට ඉරානය සතුව 60% දක්වා පිරිපහදු කළ යුරේනියම් කිලෝග්රෑම් 440ක පමණ තොගයක් පවතින බව IAEA වාර්තා කරයි.
- අවදානම: න්යෂ්ටික බෝම්බයක් සඳහා යුරේනියම් 90% දක්වා පිරිපහදු කළ යුතුය. ඉරානය සතු 60% මට්ටමේ පවතින තොගය ඉතා කෙටි කාලයකින් (දින කිහිපයකින් හෝ සති කිහිපයකින්) 90% දක්වා ඉහළ නැංවීමේ තාක්ෂණික හැකියාව ඔවුන් සතු බව විශේෂඥයෝ පවසති.
- පරීක්ෂකවරුන්ට ප්රවේශය අහිමි වීම – යුද්ධය ආරම්භ වීමත් සමඟ ඉරානය ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සියේ පරීක්ෂකවරුන්ට ලබා දී තිබූ ප්රවේශය සීමා කර ඇත. මේ හේතුවෙන්, රහසිගත ස්ථානයක යුරේනියම් 90% දක්වා පිරිපහදු කරන්නේද යන්න පිළිබඳව “සත්යාපිත සහතිකයක්” ලබා දීමට IAEA ආයතනයට නොහැකි වී තිබේ.
- ප්රහාරවලින් වූ බලපෑම – නොඉඳුල් මධ්යස්ථාන: ඇමරිකානු සහ ඉශ්රායල ප්රහාර මාලාවෙන් බුෂෙහර් (Bushehr) හෝ නටාන්ස් (Natanz) වැනි ප්රධාන න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානවලට හානි සිදුව නොමැත.
- delivery systems විනාශය: ඉරානයට න්යෂ්ටික බෝම්බයක් සකස් කරගත හැකි වුවද, එය රැගෙන යා හැකි මිසයිල පද්ධතිවලින් (Delivery Systems) 80%ක් පමණ දැනටමත් ප්රහාරවලින් විනාශ වී ඇති බව බටහිර වාර්තා පෙන්වා දෙයි.
ආර්ථිකය අගාධයට ගිහින් ද?
යුද්ධයට පෙර සිටම 40% ඉක්මවූ උද්ධමනයකින් පීඩා විඳි ඉරාන ආර්ථිකය, වත්මන් යුද තත්ත්වය හමුවේ සම්පූර්ණයෙන්ම කඩා වැටීමේ අවදානමකට ලක්ව ඇත. ඉරාන රියාල් මුදල් ඒකකයේ අගය 60%කින් පමණ පහත වැටී ඇති අතර, ඇතැම් ආහාර ද්රව්යවල මිල 70%කට වඩා ඉහළ ගොස් තිබේ. තෙල් අපනයන මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කර ප්රහාර එල්ල වීම මෙම ආර්ථික පසුබෑම තවත් තීව්ර කර ඇත.
බටහිර මාධ්ය මෙසේ විස්තර කළ ද වසර ගණනාවක් පුරා ක්රියාත්මක වූ බටහිර සම්බාධක හමුවේ වුවද, ඉරානය සිය ආර්ථිකය සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳවැටීමට ඉඩ නොදී පවත්වාගෙන යාමට සමත්ව ඇති බව ජාත්යන්තර ආර්ථික විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
විශේෂයෙන්ම, 2026 ජනවාරි මාසය වන විට ඉරානයේ තෙල් නොවන අපනයන වෙළඳාම ඩොලර් බිලියන 94ක් දක්වා ඉහළ ගොස් තිබීමෙන් ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදන ආර්ථිකය ශක්තිමත් මට්ටමක පවතින බව සත්යාපනය වේ. වත්මන් යුද තත්ත්වය තුළ පවා ඛාර්ග් දූපත (Kharg Island) වැනි මර්මස්ථාන ඉලක්ක කර ගනිමින් ප්රහාර එල්ල වුවද, ඒවායේ තෙල් පිරිපහදු සහ ගබඩා යටිතල පහසුකම්වලට දැඩි හානි සිදු නොකිරීමට ඇමරිකාව වගබලා ගෙන ඇත්තේ ගෝලීය තෙල් මිල ඉහළ යාම පාලනය කිරීමටය.
මේ හේතුවෙන්, සති කිහිපයක යුදමය වාතාවරණය මධ්යයේ වුවත්, ඉරානය සැලකිය යුතු තෙල් බැරල් ප්රමාණයක් චීනය වැනි සිය ප්රධාන ගනුදෙනුකරුවන් වෙත අපනයනය කිරීමට සමත්ව ඇති අතර, එමගින් ලැබෙන විදේශ විනිමය රජයේ පැවැත්මට තවමත් සෘජු දායකත්වයක් ලබා දෙයි.
යුධ ශක්තිය කියන තරම් බිඳ වැටිලා ද?
සත්යාපිත බටහිර වාර්තාවලට අනුව, ඉරානයේ ප්රහාරක හැකියාවෙන් 80%ක් පමණ දැනටමත් විනාශ වී තිබේ. විශේෂයෙන්ම ඔවුන්ගේ ප්රධාන යුද උපක්රමය වූ බැලස්ටික් මිසයිල දියත් කිරීමේ මධ්යස්ථාන සහ ඩ්රෝන නිෂ්පාදන ඒකක සිය ගණනක් විනාශ වී ඇති බැවින්, මහා පරිමාණ ප්රහාර එල්ල කිරීමේ හැකියාව සීමා වී ඇත.
ඉරානය සතු රුසියාවේ නිෂ්පාදිත S-300 වැනි උසස් ගුවන් ආරක්ෂණ පද්ධති පවා ඇමරිකානු සහ ඉශ්රායල stealth තාක්ෂණය සහිත ප්රහාරක යානා හමුවේ අසාර්ථක වී ඇති බව නිරීක්ෂණය වේ. මේ හේතුවෙන් ටෙහෙරානය ඇතුළු ප්රධාන නගරවල අහස ආරක්ෂා කර ගැනීමට ඔවුන්ට පවතින හැකියාව අවම වී ඇති අතර, එය සැබවින්ම යුදමය වශයෙන් දැඩි ව්යසනකාරී තත්ත්වයකි.
ප්රතිප්රහාර දීමේ හැකියාව (Resilient Retaliation) – කෙසේ වෙතත්, ඉරානය සතුව තවමත් විසිරී පවතින ‘ගරිල්ලා’ පන්නයේ යුද උපක්රම සහ රහසිගත භූගත මිසයිල ගබඩා පවතී. ඔවුන් තවමත් තෝරාගත් ඉලක්ක වෙත ඩ්රෝන සහ මිසයිල ප්රහාර එල්ල කරමින් සිටින අතර, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ නාවික ගමනාගමනයට බාධා කිරීමට සමත්ව සිටීම ඔවුන්ගේ යුදමය “නැවැත්වීමේ ශක්තිය” (Deterrence) සම්පූර්ණයෙන්ම වැනසී නොමැති බවට සාක්ෂියකි.
විදේශ වාර්තාවල නිරීක්ෂණය
විදේශ බුද්ධි අංශ පෙන්වා දෙන්නේ ඉරානය “ව්යසනයට ලක්ව ඇති” බව සත්ය වුවද, ඔවුන් තවමත් “දීර්ඝ කාලීන යුද්ධයකට” (Long War) සූදානම් බව පවසමින් සිය ඉතිරිව ඇති සීමිත සම්පත් කළමනාකරණය කරමින් සිටින බවයි. මේ වනවිට ඉරානයේ පවතින තත්ත්වය අනුව මේ විදේශ වාර්තා සත්යාපිත ද යන ප්රශ්නය ලෝකය විසින් අසමින් ඇත.
ඉරානය සති කිහිපයක සිට දැඩි අන්තර්ජාල විසන්ධි කිරීම් සහ සන්නිවේදන අවහිරතා පවත්වාගෙන යමින් ජාත්යන්තරයෙන් හුදකලා වී සිටියද, විදේශීය වාර්තා මගින් ඉදිරිපත් කරන දත්ත සත්යාපනය කිරීම සඳහා නවීන තාක්ෂණික ක්රමවේද භාවිතා වේ.
විශේෂයෙන්ම, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ බටහිර බුද්ධි අංශ ‘සෙන්ටිනල්’ (Sentinel) වැනි උසස් තත්ත්වයේ සැටලයිට් ඡායාරූප (Satellite Imagery) මගින් ඉරානයේ සිදුවන භෞතික විනාශය, තෙල් අපනයන නාවික ගමන්මග සහ මිලිටරි චලනයන් තත්කාලීනව (Real-time) නිරීක්ෂණය කරයි.
එමෙන්ම, නිල සන්නිවේදන මාර්ග ඇහිරී තිබුණද, ඉරානය තුළ ක්රියාත්මක වන රහසිගත චන්ද්රිකා අන්තර්ජාල පද්ධති (Starlink වැනි) ඔස්සේ තොරතුරු ලබාදෙන ක්රියාකාරීන් සහ ප්රාදේශීය මාධ්යවේදීන් සපයන දත්ත ජාත්යන්තර පුවත් ඒජන්සි විසින් බහුවිධ මූලාශ්ර ඔස්සේ සත්යාපනය කරනු ලබයි.
එබැවින්, මෙම වාර්තා හුදු අනුමාන නොව, අභ්යවකාශ නිරීක්ෂණ සහ බිම් මට්ටමේ තොරතුරුකරුවන්ගේ දත්ත මත පදනම් වූ ඉහළ නිරවද්යතාවකින් යුත් විශ්ලේෂණයන් බව තහවුරු වී තිබේ.
ඉරානයේ අනාගතය
පවතින යුදමය වාතාවරණය හමුවේ ඉරාන ජනතාවගේ ප්රතිචාරය ප්රධාන ප්රවණතා දෙකක් ඔස්සේ හඳුනාගත හැකිය:
- බාහිර ආක්රමණය හමුවේ නැගී එන ජාතිකවාදය – සත්යාපිත වාර්තාවලට අනුව, ඉරානයට එල්ල වන සෘජු විදේශීය ප්රහාර හමුවේ ජනතාව තුළ යම් මට්ටමක ජාතිකවාදී ප්රබෝධයක් නිර්මාණය වී ඇත. විශේෂයෙන්ම සිවිල් යටිතල පහසුකම්, රෝහල් සහ පාසල්වලට හානි සිදුවීමත්, ඓතිහාසික ස්ථාන අනතුරට ලක්වීමත් සමඟ පාලන තන්ත්රයට එරෙහිව සිටි පිරිස් පවා “මාතෘභූමිය ආරක්ෂා කිරීමේ” අරමුණින් රජය වටා එක්වීමේ ප්රවණතාවක් දක්නට ලැබේ. අතීතයේ ඉරාන-ඉරාක යුද්ධයේදී මෙන්ම, බාහිර සතුරෙකුට එරෙහිව ජනතාව පොදු අරමුණක් වෙනුවෙන් පෙළගැසීම මෙහිදී ද දැකගත හැකිය.
- අභ්යන්තර මර්දනය සහ නොසන්සුන්තාව –කෙසේ වෙතත්, 2025 දෙසැම්බර් මාසයේ ඇරඹි දැවැන්ත විරෝධතා මර්දනය කිරීමේදී සිදුවූ මනුෂ්ය ඝාතන සහ අත්තනෝමතික අත්අඩංගුවට ගැනීම් හේතුවෙන් ජනතාව තුළ පාලන තන්ත්රය කෙරෙහි පවතින අමනාපය තවමත් පහව ගොස් නැත. මානව හිමිකම් සංවිධාන පෙන්වා දෙන්නේ යුද්ධය පවතින අතරතුර පවා රජය සිය අභ්යන්තර විවේචකයන් මර්දනය කිරීමට යුද නීති භාවිතා කරන බවයි. මේ හේතුවෙන්, යුද්ධය වෙනුවෙන් සහාය දක්වන අතරතුරම රජයේ මර්දනකාරී පිළිවෙතට එරෙහි වන “දෙකට බෙදුණු” ජනමතයක් ටෙහෙරානය ඇතුළු ප්රධාන නගරවල පවතී.
- ඩයස්පෝරාව සහ අභ්යන්තර වැසියන් අතර වෙනස – විදේශයන්හි වෙසෙන ඉරාන වැසියන් (Diaspora) නායකත්වයේ වෙනසක් අපේක්ෂාවෙන් යුද්ධය කෙරෙහි යම් සාධනීය ආකල්පයක් දැක්වුවද, යුද්ධයේ සෘජු පීඩාව විඳින මෙරට ජනතාව වඩාත් අවධානය යොමු කර ඇත්තේ සිය ජීවිත සහ දේපළ ආරක්ෂා කර ගැනීමටය.
ඇමරිකානු ජනාධිපති ට්රම්ප් සහ ආරක්ෂක ලේකම් හෙග්සෙත් මෙම ගැටුම ඉදිරි සති කිහිපය තුළ අවසන් වනු ඇති බවට අනාවැකි පළ කළද, ටෙහෙරානය පවසන්නේ තමන් දීර්ඝ කාලීන යුද්ධයකට සූදානම් බවය.
