ඊශ්රයාලය සහ ඇමරිකාව විසින් ඒකාබද්ධව ඉරානය වෙත ඊයේ (28) උදෑසන සිට එල්ල වූ ප්රහාර මගින් පුද්ගලයින් 201 මිය ගොස් 747ක් තුවාල ලැබූ බව ඉරාන මාධ්ය වාර්තා උපුටා දක්වමින් රොයිටර් පුවත් සේවය වාර්තා කර තිබේ.
එමෙන්ම සත්යාපිත කර ගත නොහැකි වූ දේශීය තොරතුරු වාර්තා වලින් අනාවරණය වී ඇත්තේ ඉරාණ විප්ලවාදී ආරක්ෂක බලකායේ ජ්යෙෂ්ඨ අණ දෙන නිලධාරීන් සහ දේශපාලන නිලධාරීන් කීප දෙනෙක් ද මෙම මිය ගොස් ඇති බවය. මෙම වාර්තාව ස්වාධීනව තහවුරු කළ නොහැකි බව රොයිටර් පුවත් සේවය වාර්තා කළේය.
ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි ටෙහෙරානයෙන් බැහැර ආරක්ෂිත ස්ථානයකට ගෙන ගිය බවට වාර්තා වුවද, එය ද මෙතෙක් නිල වශයෙන් තහවුරු වී නොමැත.
ජාත්යන්තර බුද්ධි අංශ සහ චන්ද්රිකා තාක්ෂණික දත්ත මගින් තහවුරු කර ඇති පරිදි, ඉරානයේ උපායමාර්ගික මිලිටරි මධ්යස්ථාන සහ න්යෂ්ටික පර්යේෂණාගාර ඉලක්ක කරගනිමින් නිරන්තර ගුවන් ප්රහාර එල්ල වෙමින් පවතී.
විශේෂයෙන්ම ටෙහෙරාන් නුවර අවට පිහිටි ආරක්ෂක කඳවුරු සහ ඉස්ෆහාන් (Isfahan) ප්රදේශයේ පිහිටි යුරේනියම් පිරිපහදු මධ්යස්ථාන වෙත එල්ල වූ ප්රහාරවලින් සැලකිය යුතු හානියක් සිදුව ඇති බව වාර්තා වේ. මෙම ප්රහාර සඳහා නවීන රේඩාර් පද්ධතිවලට හසුනොවන (Stealth) ප්රහාරක යානා සහ දිගු දුර විහිදෙන මිසයිල භාවිතා කර ඇති අතර, එමගින් ඉරානයේ ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති (Air Defense Systems) අකර්මන්ය කිරීමට උත්සාහ කර ඇති බව මිලිටරි විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
ලෝකයේ ප්රතිචාරය
ඕමානයේ මැදිහත්වීමෙන් පැවැත්වෙමින් තිබූ න්යෂ්ටික සාකච්ඡාවල සිට විවෘත යුද්ධයක් දක්වා තත්ත්වය හදිසියේම වෙනස් වී ඇති ආකාරය සම්බන්ධව බලවත් තිගැස්මක් මේ වනවිට ඇති වී තිබේ. පෙබරවාරි 27 වැනිදා ඕමාන් විදේශ අමාත්ය බද්ර් බින් හමාඩ් අල් බුසයිඩි, අමෙරිකානු උප ජනාධිපති ජේ.ඩී. වෑන්ස් හමුවීමෙන් පසු ප්රකාශ කළේ සාකච්ඡා වල “විශාල ප්රගතියක්” ඇති වී ඇති බවය. බල ගැන්වූ යුරේනියම් තොග රැස් නොකිරීමට සහ පවතින තොග ද්රව්ය ඉන්ධන බවට පත් කිරීමට ඉරානය එකඟ වූ බවත් ඔහු කීවේය. මාර්තු 2 වැනිදා වියානාහිදී ඒ පිළිබඳ තාක්ෂණික සාකච්ඡා පැවැත්වීමට නියමිතව තිබියදීත් මෙම ප්රහාරයන් සිදු විය.
මේ පිළිබඳව ප්රසිද්ධියේ කනගාටුව පළ කළ අල් බුසයිඩි, යුද්ධය වැළැක්වීමේ උත්සාහයන් මෙම ක්රියාවන් මගින් “පීලි පන්නා” ඇති බව කීවේය. ඔහු අමෙරිකාවට පණිවුඩයක් දෙමින් ප්රකාශ කළේ “මෙය ඔබගේ යුද්ධය නොවේ” යනුවෙනි.
එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් ඇන්තෝනියෝ ගුටරෙස් ඇතුළු විවේචකයින් මෙම තත්ත්වය ජාත්යන්තර සාමය අඩාල කිරීමක් ලෙස හඳුන්වා දී ඇත. වහාම යුද්ධය නතර කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි ගුටරෙස්, “සාමාන්ය වැසියන්ට සහ කලාපීය ස්ථාවරත්වයට මෙහි බරපතල ප්රතිවිපාක ඇති විය හැකි” බවට අනතුරු ඇඟවීය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ඇතුළු ජාත්යන්තර නිරීක්ෂකයින් සංයමයෙන් කටයුතු කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියද, මෙතෙක් ඒ සම්බන්ධයෙන් නිල යෝජනාවක් සම්මත වී නොමැත.
ප්රංශ ජනාධිපති එමානුවෙල් මැක්රොන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ හදිසි රැස්වීමක් ඊයේ 28 පස්වරුවේ පැවැත්වීමට නියමිතව තිබිණි. කෙසේ වෙතත්, , ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ක්රියාකාරීත්වය පිළිබඳ සැක මතුවී තිබේ.
ඉරාන ජන ජීවිතය
බිම් මට්ටමේ වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ ඉරානය පුරා දැඩි භීතියක් පැතිර ගොස් ඇති බවය. ගැටුම්කාරී වාතාවරණයත් සමඟ ඉරානයේ ප්රධාන නගරවල දෛනික ජන ජීවිතය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ අඩාල වී ඇති බව වාර්තා වේ. ගුවන් ප්රහාර පිළිබඳ පවතින බිය හේතුවෙන් ටෙහෙරාන් වැනි ජනාකීර්ණ නගරවල පාසල්, විශ්වවිද්යාල සහ රජයේ කාර්යාල වසා දමා ඇත. ජනතාව තම නිවෙස්වල හෝ ආරක්ෂිත බංකර තුළ රැඳී සිටීමට බල කෙරී තිබේ.
රාත්රී කාලයේදී ඇසෙන සයිරන් නාද සහ අහසේ දිස්වන හමුදාමය යානාවල ශබ්ද නිසා සාමාන්ය වැසියන්, විශේෂයෙන්ම කුඩා දරුවන් සහ වැඩිහිටියන් දැඩි මානසික කම්පනයකට ලක්ව සිටින බව රොයිටර් පුවත් සේවය පෙන්වා දෙයි. හෙට දවසේ කුමක් සිදුවේද යන්න පිළිබඳව පවතින අවිනිශ්චිතභාවය සමස්ත සමාජයම අකර්මන්ය කර තිබේ.
නොසන්සුන්තාවය ආරම්භ වීමත් සමඟම ඉරාන වෙළඳපොළ තුළ අත්යවශ්ය ආහාර ද්රව්ය, ඖෂධ සහ ඉන්ධන හිඟයක් නිර්මාණය වී ඇත. ජනතාව කලබලයෙන් භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමට පෙළඹීම නිසා වෙළඳසැල්වල රාක්ක හිස් වී ඇති අතර, පවතින ඉල්ලුම හමුවේ භාණ්ඩ මිල ශීඝ්රයෙන් ඉහළ ගොස් තිබේ. රොයිටර් වාර්තා කරන පරිදි, ඉරාන රියල් (Rial) මුදල් ඒකකයේ අගය වේගයෙන් පහත වැටීම නිසා සාමාන්ය ජනතාවගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව බරපතල ලෙස සීමා වී ඇත. රෝහල්වල පවා හදිසි ප්රතිකාර සඳහා අවශ්ය ඖෂධ හිඟ වීම නිසා රෝගීන් සහ ඔවුන්ගේ ඥාතීන් දැඩි අසරණභාවයට පත්ව සිටින බව සඳහන් වේ.
ජාතික ආරක්ෂාව මුල් කරගනිමින් පනවා ඇති සීමා කිරීම් හේතුවෙන් ඉරානය තුළ අන්තර්ජාලය සහ සන්නිවේදන ජාල වරින් වර අක්රිය වීම ජනතාව තවදුරටත් අසරණ කිරීමට හේතු වී ඇත. විදේශයන්හි වෙසෙන තම පවුලේ සාමාජිකයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමට නොහැකි වීම නිසා බොහෝ පිරිස් දැඩි කනස්සල්ලෙන් පසුවෙති.
තොරතුරු ගලා ඒම පාලනය වීම නිසා ජනතාව අතර විවිධ කටකතා පැතිර යන අතර, එය තවදුරටත් අනියත බියක් ඇති කිරීමට සමත්ව තිබේ. ජාත්යන්තර මානුෂීය සංවිධාන පෙන්වා දෙන්නේ, මෙවැනි වාතාවරණයක් තුළ සාමාන්ය වැසියන් ලෝකයෙන් හුදකලා වීම ඔවුන්ගේ මානව හිමිකම් සහ ආරක්ෂාව පිළිබඳ බරපතල ගැටළුවක් බවයි.
ඉරානයේ ප්රති ප්රහාර
තම ස්වෛරීභාවයට එල්ල වූ ප්රහාරයන්ට ප්රතිචාර වශයෙන් ඉරාන ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) විසින් මෙහෙයුම් මාලාවක් හරහා ඊශ්රායලයේ ප්රධාන නගර සහ හමුදා මධ්යස්ථාන වෙත බැලස්ටික් මිසයිල සහ ස්වයංක්රීය ඩ්රෝන (Kamikaze drones) සිය ගණනක් මුදා හැර ඇත.
මෙම ප්රති-ප්රහාර මගින් ඊශ්රායලයේ ‘අයන් ඩෝම්’ (Iron Dome) සහ ‘ඇරෝ’ (Arrow) ආරක්ෂක පද්ධති දැඩි පීඩනයකට ලක් කර තිබේ.
ඇතැම් මිසයිල ඉලක්ක වෙත පතිත වීමෙන් දේපළ හානි සිදුව ඇති බව තහවුරු වී ඇත. මීට අමතරව, ඉරාන හිතවාදී සන්නද්ධ කණ්ඩායම් හරහා කලාපයේ පිහිටි බටහිර හමුදා කඳවුරු වෙතද ප්රහාර එල්ල වෙමින් පවතී.
ගුවන් කලාප වසා දැමීම සහ ගමන් මාර්ග වෙනස් වීම
ඉරානය සහ ඊශ්රායලය අතර සෘජු මිසයිල ප්රහාර හුවමාරුවීමත් සමඟ මැදපෙරදිග ගුවන් කලාපය (Airspace) ලෝකයේ වඩාත්ම අවදානම් සහිත කලාපය බවට පත්ව ඇත. මේ හේතුවෙන් ඉරානය, ඉරාකය, ජෝර්දානය සහ ලෙබනනය යන රටවල් සිය ගුවන් සීමාවන් සිවිල් ගුවන් ගමන් සඳහා වරින් වර සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දැමීමට පියවර ගෙන තිබේ.
යුරෝපය සහ ආසියාව යා කරන ප්රධාන ගුවන් මාවත් මෙම කලාපය හරහා වැටී ඇති බැවින්, ජාත්යන්තර ගුවන් සමාගම්වලට සිය ගමන් මාර්ග සෞදි අරාබිය හෝ ඊජිප්තුව වැනි විකල්ප කලාප හරහා වෙනස් කිරීමට සිදු වී ඇත. මෙමගින් ගුවන් ගමන් කාලය පැය කිහිපයකින් ඉහළ ගොස් ඇති අතර, එය ගෝලීය ගුවන් ගමන් කාලසටහන් දැඩි ලෙස අවුල් කිරීමට හේතු වී තිබේ.
රොයිටර් වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ දහස් සංඛ්යාත ගුවන් ගමන් අවලංගු වීම හෝ ප්රමාද වීම නිසා ලොව පුරා ගුවන් තොටුපළවල මගීන් අසරණ වී ඇති බවයි. විශේෂයෙන්ම මැදපෙරදිග කලාපය ගෝලීය ගුවන් ගමන් කේන්ද්රස්ථානයක් (Global Hub) වන බැවින්, මෙම බිඳවැටීම සමස්ත ලෝක සංචාරක සහ භාණ්ඩ ප්රවාහන ක්ෂේත්රයටම දැඩි බලපෑමක් එල්ල කර ඇත.
ඊයේ පමණක් ගුවන් ගමන් 2500ක් සම්පූර්ණයෙන්ම අවලංගුයි
පෙබරවාරි 28 වැනිදා දින අවසානය වන විට මැදපෙරදිග කලාපය හරහා ගමන් කිරීමට නියමිතව තිබූ සහ එම කලාපයෙන් ආරම්භ වීමට තිබූ ගුවන් ගමන් 2,500කට අධික සංඛ්යාවක් සම්පූර්ණයෙන්ම අවලංගු කර ඇති බව වාර්තා වේ.
මීට අමතරව, ගුවන් සීමාවන් වසා දැමීම සහ ආරක්ෂිත පියවරක් ලෙස ගමන් මාර්ග වෙනස් කිරීම (Rerouting) හේතුවෙන් ලොව පුරා ගුවන් ගමන් 8,000කට වැඩි ප්රමාණයක් පැය 3 සිට 8 දක්වා කාලයකින් ප්රමාද වී තිබේ.
ඉරාන ගුවන් සේවය (Iran Air), එමිරේට්ස් (Emirates), කටාර් එයාර්වේස් (Qatar Airways) සහ එතිහාඩ් (Etihad) යන ගුවන් සමාගම් සිය ගුවන් ගමන්වලින් 60%කට වඩා වැඩි ප්රමාණයක් ආරක්ෂක හේතූන් මත තාවකාලිකව නතර කිරීමට පියවර ගත්තේය.
තවද ටෙහෙරාන් ඉමාම් කොමේනි ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළ සහ ටෙල් අවිව්හි බෙන් ගුරියන් ගුවන් තොටුපළ ඇතුළු කලාපීය ගුවන් තොටුපළ 12කට වඩා වැඩි සංඛ්යාවක් ඊයේ 28 වැනිදා කිහිප වතාවක්ම වසා දැමීමට සිදු විය. යුරෝපයේ සිට ඉන්දියාව, ශ්රී ලංකාව සහ ගිනිකොනදිග ආසියාව වෙත පියාසර කරන ගුවන් යානා බොහොමයක් ඉරාන ගුවන් සීමාව මඟහැර යාමට ගත් තීරණය නිසා එම ගුවන් ගමන්වලට අතිරේක ඉන්ධන පිරවීම සඳහා වෙනත් රටවල ගොඩබැස්වීමට (Technical stops) කටයුතු කරන ආකාරය පෙනුණි.
රටට ඇති වී ඇති තත්ත්වය
මැදපෙරදිග කලාපයේ හටගෙන ඇති මෙම හදිසි යුදමය වාතාවරණය හේතුවෙන් ශ්රී ලංකාවට පැමිණීමට සහ දිවයිනෙන් පිටත්වීමට නියමිතව තිබූ ගුවන් ගමන්වලට එල්ල වී ඇති බලපෑම ඉතාමත් බරපතල මට්ටමක පවතී. කටුනායක බණ්ඩාරනායක ජාත්යන්තර ගුවන් තොටුපළට (BIA) මැදපෙරදිග කලාපයේ සිට පැමිණීමට නියමිතව තිබූ ගුවන් ගමන් රැසක් අඩාල විය.
ඩුබායි (Emirates, FlyDubai), දෝහා (Qatar Airways), අබුඩාබි (Etihad) සහ කුවේට් සිට පැමිණීමට තිබූ ගුවන් යානා කිහිපයක්ම ආරක්ෂක හේතූන් මත අවලංගු කර තිබිණි. තවත් ගුවන් යානා අවිනිශ්චිත කාලයකට ප්රමාද කෙරිනි. ලන්ඩන්, පැරිස් සහ ෆ්රැන්ක්ෆර්ට් සිට මැදපෙරදිග ගුවන් සීමාව හරහා ශ්රී ලංකාවට පැමිණෙන ගුවන් යානාවලට සිය ගමන් මාර්ගය වෙනස් කිරීමට සිදු වීම නිසා සාමාන්යයෙන් ගතවන කාලයට වඩා පැය 3 සිට 5 දක්වා කාලයක් ප්රමාද වී මෙරටට ළඟා වීමට සිදු වී ඇත.
ශ්රී ලංකන් ගුවන් සේවය (SriLankan Airlines) ඇතුළු මෙරටට පියාසර කරන අනෙකුත් ගුවන් සමාගම් සියල්ලම පාහේ දැන් ඉරාන සහ ඉරාක ගුවන් සීමාවන් සම්පූර්ණයෙන්ම මඟහැර පියාසර කරයි. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ගුවන් යානා වැඩි දුරක් පියාසර කිරීමට සිදුවීම නිසා ඉන්ධන පිරිවැය (Fuel cost) අධික ලෙස ඉහළ ගොස් ඇත. ඇතැම් ගුවන් යානාවලට අමතර ඉන්ධන ලබාගැනීම සඳහා අතරමැදි ගුවන් තොටුපළක (Technical stop) නතර වීමට සිදුවීම
