කපිල කේ හීනටියන –
මැදපෙරදිග කලාපය දැඩි යුද අර්බුදයක වෙලී පවතින මොහොතක, අමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය සමඟ පවතින ගැටුම අවසන් කිරීම සඳහා ඉරානය සපුරාගත යුතු ප්රධාන කොන්දේසි තුනක් ඉදිරිපත් කර තිබේ. ඉරාන ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් (Masoud Pezeshkian) විසින් මෙම නිවේදනය නිකුත් කරනු ලැබුවේ රුසියානු සහ පකිස්ථානු නායකයන් සමඟ පැවැත්වූ රාජ්යතාන්ත්රික සාකච්ඡාවලින් අනතුරුවය.
-
රුසියාව හා පකිස්ථානය සමග ඉරාන ජනපතිගේ සාකච්ඡාව
ඉරාන ජනාධිපතිවරයාගේ නිල ප්රකාශය අනුව, මෙම තීරණාත්මක දුරකථන සාකච්ඡා මාලාව පවත්වා ඇත්තේ ඊයේ (11) දිනයේ දී ය. ඒ පිළිබඳව ඔහු සිය “X” (ට්විටර්) ගිනුමේ සටහනක් තබා තිබිණි.
රාන ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන්, රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සහ පකිස්ථානු අග්රාමාත්ය ෂෙබාස් ෂරීෆ් මෙම සාකච්ඡා දුරකථන මාර්ගයෙන් පැවැත්වූයේය. එය සුහද කතාවකට වඩා එපිටින් ඇති උපායමාර්ගික සහයෝගීතාවක් විදහා දැක්වූ සාකච්ඡාවකි. එහිදී ඉරානය අවධාරණය කළේ තමන් කලාපීය සාමය අගය කරන නමුත්, අමෙරිකානු සහ ඊශ්රායල බලපෑම් හමුවේ ස්වයං ආරක්ෂාව සඳහා ඕනෑම පියවරක් ගැනීමට පසුබට නොවන බවය.
රුසියාව සහ පකිස්ථානය යන දෙපාර්ශවයම අමෙරිකානු මැදිහත්වීම් සහ ඊශ්රායලයේ ආක්රමණශීලී පිළිවෙත දැඩි ලෙස හෙළා දකිමින් ඉරානයේ ස්ථාවරය සමඟ පෙළගැසුණු අතර, මෙම සාකච්ඡා හරහා බටහිර විරෝධී බලවේග එක්තැන් වූ “රාජ්යතාන්ත්රික පෙරමුණක්” නිර්මාණය වන බවක් පෙන්නුම් කළේය. මෙය හුදෙක් ද්විපාර්ශ්වික සාකච්ඡාවකට වඩා, මැදපෙරදිග අර්බුදය හමුවේ ඉරානය හුදකලා වී නොමැති බව ලෝකයට පෙන්වීමට ගත් ප්රබල උත්සාහයක් බව විචාරකයෝ පැවසූය.
-
ගැටුමේ වත්මන් තත්ත්වය සහ ඉරාන ස්ථාවරය
2026 මාර්තු 11 වන දින සිය ‘X’ ගිණුම හරහා අදහස් දක්වමින් ජනාධිපතිවරයා අවධාරණය කළේ, වත්මන් යුදමය වාතාවරණය “සියොන්වාදී පාලනය සහ අමෙරිකාව” විසින් ඇවිළවූවක් බවය. යුද්ධය ආරම්භ වී දෙවන සතියට එළඹෙන විට, ඉරානයේ වරාය සහ යටිතල පහසුකම් ඉලක්ක කරගනිමින් එල්ල වූ ප්රහාර හමුවේ කලාපීය ස්ථාවරත්වය දැඩි තර්ජනයකට ලක්ව ඇති ආකාරය ඔහු පෙන්වා දුන්නේය.
තම ස්වෛරීභාවය ආරක්ෂා කර ගැනීමට කැපවී සිටින අතරම, පහත සඳහන් කොන්දේසි සපුරාලන්නේ නම් යුද්ධය සමනය කිරීමට (De-escalation) සූදානම් බව පෙසෙෂ්කියන් පවසා සිටී.
-
සාමය උදෙසා වන ඉරානයේ කොන්දේසි 3
ජනාධිපති පෙසෙෂ්කියන් පවසන පරිදි සාමය උදෙසා ඇති එකම මාවත මෙයයි:
ඉරානයේ නීත්යානුකූල අයිතිවාසිකම් පිළිගැනීම: ඉරානයේ ස්වෛරීභාවය, භූමියෙහි අඛණ්ඩතාව සහ කලාපීය බලපෑම ජාත්යන්තරව පිළිගත යුතුය. මෙයට හිස්බුල්ලා වැනි කණ්ඩායම් සමඟ පවතින සබඳතා සහ ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩපිළිවෙළ කෙරෙහි පවතින ගෞරවය ද ඇතුළත් විය හැකි බව විශ්ලේෂකයෝ පවසති.
සිදුවූ හානි සඳහා සාධාරණ වන්දි ගෙවීම: මෑතකාලීන ප්රහාරවලින් විනාශ වූ තෙල් පිරිපහදු, හමුදා මධ්යස්ථාන සහ ආර්ථිකයට සිදුවූ දැඩි බලපෑම වෙනුවෙන් මූල්යමය හා මානුෂීය වන්දි (Reparations) ඉරානය අපේක්ෂා කරයි.
අනාගත ආක්රමණයන් වැළැක්වීමට ස්ථිර ජාත්යන්තර සහතික: එක්සත් ජාතීන්ගේ යෝජනා හෝ බහුපාර්ශ්වික ගිවිසුම් මගින් අනාගතයේදී නැවත මෙවැනි ප්රහාර එල්ල නොවන බවට ප්රධාන බලවතුන් සහ ජාත්යන්තර ආයතන සහතික විය යුතුය.
-
ගෝලීය ප්රතිචාර සහ ශ්රී ලංකාවට ඇති බලපෑම
අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් ප්රහාර “ඉක්මනින්” අවසන් විය හැකි බවට ඉඟි පළ කර ඇතත්, ඉරානය කොන්දේසි විරහිතව යටත් විය යුතු බවට දැඩි ස්ථාවරයක පසුවෙයි. මේ අතර රුසියාව සහ පකිස්ථානය වැනි රටවල් ඉරානයේ ජාතික අභිමානය වෙනුවෙන් පෙනී සිටිනා ස්ථාවර ප්රවේශයට යම් සහයෝගයක් දක්වන බව පෙනෙන්නට තිබේ.
“ඉරානය කලාපීය යුද්ධයක් අපේක්ෂා නොකරයි. එහෙත් ඕනෑම තර්ජනයකට එරෙහිව අපි තීරණාත්මක ලෙස ප්රතිචාර දක්වන්නෙමු.” – ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් අවධාරණය කර ඇත්තේ එය ය.
ලංකාවට ඇති බලපෑම –ශ්රී ලංකාව වැනි මැදපෙරදිග ඉන්ධන මත යැපෙන රටවලට මෙම අර්බුදය සෘජුවම බලපායි. ලෝක වෙළෙඳපොළේ තෙල් මිල ඉහළ යාම සහ සැපයුම් දාම අඩාල වීම හරහා ශ්රී ලංකාවේ වත්මන් ආර්ථික පුනර්ජීවන ක්රියාවලියට දැඩි පීඩනයක් එල්ල විය හැකි බව දේශීය ආර්ථික විශේෂඥයෝ අනතුරු අඟවති.
අනාගත අභියෝග – පෙසෙෂ්කියන්ගේ මෙම යෝජනාව සාකච්ඡා සඳහා පදනමක් වුවද, අතීත අත්දැකීම් අනුව වන්දි ගෙවීම් සහ ජාත්යන්තර සහතික ලබා ගැනීම වැනි කාරණාවලදී එකඟතාවකට පැමිණීම අතිශය දුෂ්කර වනු ඇත. ලෝක ප්රජාව බලා සිටින්නේ මෙම කොන්දේසි සාමයට මාවතක් තනනු ඇත්ද, නැතහොත් ගැටුම තවදුරටත් උග්ර කරනු ඇත්ද යන්න පිළිබඳවයි.
