කපිල කේ හීනටියන –
ස්විට්සර්ලන්තයේ දී ඇමෙරිකානු සහ ඉරාන බලධාරීන් අතර නව වටයක සාකච්ඡා ආරම්භ කර තිබේ. නමුත් ලෙබනනය තුළ ඊශ්රායලය දියත් කරන දැවැන්ත යුද මෙහෙයුම් නැවතී නැත. අවසාන වශයෙන් සමස්ත සාම ක්රියාවලියම දැඩි අර්බුදයකට ලක්ව තිබේ.
මෙම ඊශ්රායල ක්රියාමාර්ග මෑතකදී ඉරානය සමඟ ඇති කරගත් එකඟතාවලට අනුව ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සැලසුම් කළ සීමාවන් ඉක්මවා ගොස් ඇති බව පෙනී ගොස් තිබේ ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප්ගේ පරිපාලනය විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද සටන් විරාම ඉල්ලීම් සහ කලාපීය ආරක්ෂක උපදෙස් නොතකා ඊශ්රායලය අඛණ්ඩව දියත් කරන හමුදා මෙහෙයුම් සම්බන්ධයෙන් වොෂින්ටන් පාලනය දැඩි අවධානයකින් පසුවන අයුර පෙනේ.
ධවල මන්දිරය සහ පෙන්ටගනය (Pentagon) නිකුත් කළ නිල ප්රකාශයන්ට අනුව, ඊශ්රායලයට තම රට ආරක්ෂා කර ගැනීමට ඇති අයිතිය ඇමෙරිකාව පිළිගන්නා නමුත්, ජාත්යන්තර එකඟතා සහ රාජ්ය තාන්ත්රික උපදෙස් ඒකපාර්ශවීයව බැහැර කරමින් කටයුතු කිරීම මැදපෙරදිග සමස්ත ස්ථාවරත්වයටම බරපතල තර්ජනයක් බව අවධාරණය කර ඇත.
විශේෂයෙන්ම කලාපීය මහා පරිමාණ යුද්ධයක් වැළැක්වීම සඳහා ඇමෙරිකාව මැදිහත් වී සකස් කළ රාජ්ය තාන්ත්රික රාමු සහ “ඉස්ලාමාබාද් අවබෝධතා ගිවිසුම” වැනි එකඟතාවන් ඉදිරියට ගෙනයාමට නෙතන්යාහු පාලනයේ ඇතැම් දැඩි තීරණ බාධාවක් වී ඇති බව රාජ්ය දෙපාර්තමේන්තු (US State Department) අභ්යන්තර මූලාශ්ර පෙන්වා දෙයි.
ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සහ ආරක්ෂක බලධාරීන් අවධාරණය කරන්නේ, ඇමෙරිකාවේ උපදෙස් සහ සීමාවන් නොතකා ඊශ්රායලය ගන්නා ඇතැම් හමුදාමය ක්රියාමාර්ග හේතුවෙන්, කලාපය තුළ සිටින ඇමෙරිකානු සේනාංකවල සහ යුද නැව්වල ආරක්ෂාව ද අනතුරේ වැටෙන බවය. නෙතන්යාහුගේ මෙම ස්වාධීන සහ දැඩි ප්රතිපත්තිය හේතුවෙන් ඇතිවිය හැකි ගෝලීය බලශක්ති අර්බුදය සහ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය වැනි උපායමාර්ගික මුහුදු මාර්ග අවහිර වීමේ අවදානම පිළිබඳව වොෂින්ටනය ඊශ්රායල ආරක්ෂක කැබිනෙට්ටුව වෙත සෘජුවම සිය අප්රසාදය පළ කර ඇත.
මේ හේතුවෙන්, ඉදිරියේදී ලබාදෙන මිලිටරි ආධාර සහ දේශපාලන සහයෝගීතාවන් සම්බන්ධයෙන් ඇමෙරිකාව වඩාත් කොන්දේසි සහිත ප්රතිපත්තියක් අනුගමනය කිරීමට ඉඩ ඇති බවට ද ධවල මන්දිර උපායමාර්ගික විශ්ලේෂකයින් උපුටා දක්වමින් ජාත්යන්තර මාධ්ය වාර්තා කරයි.
ට්රම්ප්ගේ ප්රතිරූපයට බෝම්බයක්
පවත්නා තත්ත්වය, ලෝක බලවතෙකු සහ සාර්ථක ගිවිසුම්කරුවෙකු ලෙස පෙනී සිටින ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප්ගේ ගෝලීය ප්රතිරූපය මෙන්ම ඔහුගේ පෞරුෂය ද දැඩි පරීක්ෂාවකට ලක් කරන්නකි.
ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩපිළිවෙළ පිළිබඳ ප්රගතියක් අත්කර ගැනීමට සහ ලෙබනනය තුළ ස්ථාවර සටන් විරාමයක් තහවුරු කිරීමේ අරමුණින් ඇමෙරිකානු උප ජනාධිපති ජේ.ඩී. වෑන්ස් ඉරිදා අලුයම ස්විට්සර්ලන්තය බලා ළඟා විය. ඉරාන පාර්ලිමේන්තු කථානායක මොහොමඩ් බගර් ගලිබාෆ් සහ විදේශ අමාත්ය අබ්බාස් අරග්චි ඇතුළු ඉරාන දූත පිරිස සෙනසුරාදා දිනයේම එරටට පැමිණ සිටියහ. මීට පෙර පැවති සාකච්ඡාවලදී ද මධ්යස්ථව කටයුතු කළ පාකිස්ථානය මෙවර ද මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස එක්ව සිටින අතර, පාකිස්ථාන අග්රාමාත්ය ෂෙහ්බාස් ෂරීෆ් සහ සන්නද්ධ බලකා ප්රධානී ෆීල්ඩ් මාර්ෂල් අසීම් මුනීර් ද මෙම සාකච්ඡාවලට සහභාගී වෙති. දෙපාර්ශවයම පෙර එකඟතාවන්ට ගරු කරනු ඇතැයි පාකිස්ථානය අපේක්ෂා කරන්නේය.
ඒ අනුව ඇමෙරිකා-ඉරාන එකඟතාවය මඟින් ලෙබනනය ඇතුළු සියලු කලාපීය මිලිටරි මෙහෙයුම් වහාම නතර කිරීමටත්, ඉදිරි දින 60 තුළ පුළුල් සාකච්ඡා සඳහා මාවත විවෘත කිරීමටත් නියමිතව තිබුණි. එහෙත් ඊශ්රායලය දකුණු ලෙබනනයට දිගින් දිගටම එල්ල කරන ප්රහාර හේතුවෙන් එම ගිවිසුම උල්ලංඝනය වන බව ඉරානය චෝදනා කළේය.
ඉරානය සහ ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය අතර පවතින ගැටුම් නිමා කිරීම අරමුණු කරගනිමින් අත්සන් කරන ලද ‘ඉස්ලාමාබාද් අවබෝධතා ගිවිසුමේ’ ප්රධානතම කොන්දේසියක් වූයේ ලෙබනනය ඇතුළු සියලුම පෙරමුණුන්හි සතුරුකම් අවසන් කිරීමයි. කෙසේ වෙතත් ඇමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය එම එකඟතා උල්ලංඝනය කිරීමෙන් අනතුරුව ඊශ්රායල පාලන තන්ත්රයේ සතුරු ක්රියාමාර්ග සහ ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය විසින් සටන් විරාම ගිවිසුම් උල්ලංඝනය කිරීමට ප්රතිචාර වශයෙන් උපායමාර්ගිකව වැදගත් හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) පසුගිය සෙනසුරාදා සිට වසා දැමූ බව ඉරානය නිවේදනය කළේය.
යුද මූලාශ්ර උපුටා දක්වමින් ඉරානයේ ෆාර්ස් ප්රවෘත්ති ඒජන්සිය (Fars News Agency) වාර්තා කරන්නේ, මෙම වැදගත් මුහුදු මාර්ගය තවදුරටත් වසා දමා ඇති අතර, නැවත දැනුම් දෙනතුරු කිසිදු යාත්රාවකට ගමනාගමනය සඳහා අවසර පත්ර නිකුත් නොකිරීමට ඉරාන ඉස්ලාමීය විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) නාවික හමුදාව පියවර ගෙන ඇති බවය.
මේ සම්බන්ධයෙන් නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් IRGC නාවික හමුදාවේ මහජන සබඳතා කාර්යාලය සඳහන් කර ඇත්තේ ලෙබනනය තුළ ඊශ්රායල පාලන තන්ත්රය සිදු කරන කුරිරු ක්රියා සහ ඇමෙරිකාව සිය සටන් විරාම බැඳීම් කඩ කිරීම සැලකිල්ලට ගනිමින්, සියලුම යාත්රා සඳහා හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමූ බවය.
ඇත්තටම හෝමුස් වැසුවා ද?
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමට ඉරානය ගත් තීරණය සම්බන්ධයෙන් ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද පාර්ශවයෙන් දැඩි සහ ක්ෂණික ප්රතිචාරයක් එල්ල වූයේය. ධවල මන්දිරය සහ ඇමෙරිකානු රාජ්ය දෙපාර්තමේන්තුව (US State Department) ඒකාබද්ධ ප්රකාශයක් නිකුත් කරමින් අවධාරණය කළේ , ජාත්යන්තර මුහුදු මාර්ගවල නිදහස් ගමනාගමනයට බාධා කිරීම ලෝක ආර්ථිකයට සහ කලාපීය ස්ථාවරත්වයට එල්ල කරන සෘජු තර්ජනයක් බවය.
ඉස්ලාමාබාද් අවබෝධතා ගිවිසුම උල්ලංඝනය කළේ තමන් නොව, ඉරානය සහ ඔවුන්ගේ සහාය ලබන සන්නද්ධ කණ්ඩායම් විසින් බව පවසන වොෂින්ටන් පාලනය, සටන් විරාම එකඟතා බිඳවැටීමට ඉරානයේ අදූරදර්ශී ක්රියාකලාපය සෘජුවම වගකියයුතු බව ප්රකාශ කළේය.
මේ අතර, මැදපෙරදිග කලාපය භාරව කටයුතු කරන ඇමෙරිකානු මධ්යම අණදෙන කාර්යාලය (US CENTCOM) සහ ඇමෙරිකානු නාවික හමුදාවේ 5 වන නාවික බලඇණිය (US 5th Fleet) නිවේදනය කර ඇත්තේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ වාණිජ නාවික කටයුතුවල ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම සඳහා තම බලඇණි සන්නද්ධව සූදානමින් සිටින බවය.
කෙසේ වෙතත් ලෝක දේශපාලන හා යුදමය යථාර්ථය දෙස බැලීමේදී, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය සැබවින්ම වසා දමා නැති බව පෙනේ. ඉරානය හෝ වෙනත් පාර්ශවයක් විසින් එය සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දැමූ බවට නිල ජාත්යන්තර වාර්තා හෝ පිළිගත හැකි ස්වාධීන මාධ්ය වාර්තා කිසිවක් නැත. සෙනසුරාදා දිනයේදී පමණක් වෙළඳ නැව් 55ක් තෙල් බැරල් මිලියන 17කට වඩා රැගෙන ආරක්ෂිතව එම මුහුදු තීරය පසු කර තිබේ. ඇතැම් තෙල් නැව් ආපසු හැරී ගමන් කරන බව නිරීක්ෂණය වුවද, සමස්ත නැව් ගමනාගමනය අඩාල වී නොමැත.
ඇවිළෙන ලෙබනන් යුද්ධය
ගිවිසුම් පසෙක තිබියදී ලෙබනන් භූමියේ ප්රචණ්ඩත්වය තවමත් නිම වී නැත. ලෙබනන් සෞඛ්ය අමාත්යාංශය වාර්තා කළේ සෙනසුරාදා දිනයේ එල්ල වූ ඊශ්රායල ගුවන් ප්රහාරවලින් අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 47 දෙනෙකුවත් මියගොස් ඇති බවය. ඊශ්රායල ආරක්ෂක අංශ ප්රකාශ කළේ තමන් හිස්බුල්ලා සංවිධානයට අයත් ඉලක්ක 80කට ප්රහාර එල්ල කළ බවත්, එහිදී හිස්බුල්ලා සටන්කාමීන් රැසක් මියගිය බවත්ය
ඊශ්රායලය තර්ක කරන්නේ හිස්බුල්ලා සංවිධානය සමඟ පවතින ගැටුම, පුළුල් ඇමෙරිකා-ඉරාන ගිවිසුමෙන් බාහිර වූ වෙනම කරුණක් බවය. එහෙත් හිස්බුල්ලා සංවිධානය සහ ඉරානය මෙම ප්රහාර දකින්නේ සාම ක්රියාවලිය කඩාකප්පල් කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙසය. ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශ ප්රකාශකයා අවධාරණය කළේ අනෙක් පාර්ශවය ද තම පොරොන්දු ඉටු කළ යුතු බවට ඉරානය දැඩිව පෙනී සිටින බවය.
සමාජ-දේශපාලනික දෘෂ්ටිකෝණයකින් බලන කල, මෙම සිදුවීම් මඟින් ඇමෙරිකාවේ සැබෑ අභිප්රාය සහ භූමිය මත සිදුවන ඊශ්රායලයේ ක්රියාමාර්ග අතර පවතින පැහැදිලි පරස්පරතාවය නිරූපණය වේ. වොෂින්ටනයට අවශ්ය වූයේ ඉරානය සමඟ ඇති කරගත් ගිවිසුම හරහා ලෙබනනයේ සටන් වහාම නතර කර න්යෂ්ටික ගැටලුවල ප්රගතියක් දැකීමටය. එහෙත් ඊශ්රායලය තම මෙහෙයුම් අත්නොහැරීම හේතුවෙන් නව උණුසුම්කාරී තත්ත්වයක් නිර්මාණය වී ඇත. තම සමීපතම සගයාගේ මෙම හැසිරීම සම්බන්ධයෙන් ඉරානය සෘජුවම වගකිව යුත්තේ ඇමෙරිකාව බව පවසන බැවින්, වොෂින්ටනය මේ වන විට දැඩි අපහසුතාවයකට පත්ව සිටී.
ට්රම්ප්ගේ නායකත්වයට එල්ල වන ප්රබල අභියෝගය
ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප්ට මෙම වර්ධනයන් පෞද්ගලිකවම තීරණාත්මක වේ. ඔහු නිරන්තරයෙන්ම තමන්ව හඳුන්වා දුන්නේ ලෝකයේ සංකීර්ණ කලාපයන්ට ස්ථාවරත්වය ගෙන ආ හැකි, නොබියව තීන්දු තීරණ ගන්නා සහ ගිවිසුම් ඇති කරන ශක්තිමත් නායකයෙකු ලෙසය. එවැනි පසුබිමක ඊශ්රායලය වැනි ප්රධාන සගයෙකු ඇමෙරිකාව මැදිහත් වී ඇති කරගත් ගිවිසුමක වටිනාකම බිඳවැටෙන අයුරින් කටයුතු කිරීම ඇමෙරිකානු බලය සහ ගෝලීය බලපෑම ලෝකය දකින ආකාරය කෙරෙහි සෘජුවම බලපායි. මෙවැනි ප්රසිද්ධ නොතකා හැරීම් මඟින් නායකයෙකු සතු කීර්ති නාමයට මෙන්ම ප්රතිඵල පෙන්වීම පිළිබඳ පවතින පෞද්ගලික අභිමානයට ද දැඩි හානි පැමිණවිය හැකිය.
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමේ තර්ජනය මෙම පීඩනය තවත් තීව්ර කරයි. එහි සිදුවන ඕනෑම සැබෑ බාධාවක් ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල ඉහළ නැංවීමට හේතු වන අතර, ස්ථාවර බලශක්ති සැපයුම මත යැපෙන ගෝලීය ආර්ථිකයන්ට එයින් දැඩි පහරක් එල්ල වේ. ඇමෙරිකානු බලධාරීන් මුහුදු මාර්ගය විවෘතව පවතින බව පැවසුවද, ඉරානයේ මෙම පියවර ඔවුන්ගේ “රතු ඉරි” (ඉවසීමේ සීමාවන්) පිළිබඳව දෙන ලද ප්රබල සංඥාවකි.
ඉදිරිය කුමක් වෙයි ද?
පුළුල් චිත්රය දෙස බැලීමේදී, වත්මන් තත්ත්වය මඟින් මැදපෙරදිග කලාපය තුළ මහා බලවතුන් සතු රාජ්ය තාන්ත්රික සීමාවන් මොනවාද යන්න මේ තතත්වය මැනවින් නිරාවරණය කරයි. ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයට අවශ්ය වී ඇත්තේ කලාපීය නොසන්සුන්තාව අවම කර ගෝලීය බලශක්ති මාර්ග ආරක්ෂා කර ගැනීමටය. නමුත් ඊශ්රායලය සෘජුවම අවධානය යොමු කර ඇත්තේ තම රටට එල්ල වන ආරක්ෂක තර්ජන මැඩලීමටය. මෙම අරමුණු එකිනෙක ගැටෙන විට නිර්මාණය වන දේශපාලන ඝර්ෂණය, ලෝකයේ කෙතරම් ප්රබල නායකයෙකුගේ වුවද ස්ථාවරත්වයට සහ ගෝලීය පිළිගැනීමට දැඩි බලපෑම් එල්ල කිරීමට සමත්ය. ඇත්තම කතාව නම් ලෝක දේශපාලන භූමිය තුළ ට්රම්ප් වඩාත් විකටරූපී කුඩා මිනිසෙක් ලෙස පෙනෙමින් තිබීමය. එම පීඩනය ඔහුගෙන් ප්රකාශ වනු ඇත්තේ කෙසේද යන්න නැවතත් ලෝකයේ පැවැත්මට බලපානු ඇත.
