කපිල කේ හීනටියන –
සාම සාකච්ඡා අසාර්ථක වුවහොත් ඉරානයට එරෙහිව යළිත් යුදමය ප්රහාර ආරම්භ කිරීමට තමන් සූදානම් බව අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය දැඩි ලෙස අනතුරු අඟවා තිබේ.
සිංගප්පූරුවේ පැවැත්වෙන ‘ෂැංග්රි-ලා සංවාදය’ (Shangri-La Dialogue) ආරක්ෂක සමුළුව අමතමින් අමෙරිකානු ආරක්ෂක ලේකම් පීට් හෙග්සෙත් අද (30) මේ බව පැහැදිලිවම ප්රකාශ කළේය.
අවශ්යතාවක් වුවහොත් යුද මෙහෙයුම් නැවත ආරම්භ කිරීම සඳහා ප්රමාණවත් තරම් ආයුධ සහ යුද ශක්තියක් අමෙරිකාව සතු බව හෙග්සෙත් මෙහිදී අවධාරණය කළේය. “අවශ්යතාවක් වුවහොත් ප්රහාරයන් නැවත ආරම්භ කිරීමට අප සතු හැකියාව… අපට ඒ සඳහා ඕනෑවටත් වඩා ශක්තියක් තිබෙනවා,” යනුවෙන් ඔහු මාධ්යවේදීන් හමුවේ පැවසීය.
වැඩිදුරටත් අදහස් දැක්වූ හෙග්සෙත් සඳහන් කළේ ඉරානය න්යෂ්ටික අවි ලබා ගැනීම සම්පූර්ණයෙන්ම වළක්වන “විශිෂ්ට එකඟතාවක්” (great deal) ඇති කර ගැනීමට අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් අපේක්ෂා කරන බවයි. වයිට් හවුස් (White House) හෙවත් ධවල මන්දිරයේ පැවැත්වෙන විශේෂ සාකච්ඡාවකින් අනතුරුව ජනාධිපති ට්රම්ප් මේ පිළිබඳ අවසන් තීරණය ඉතා ඉක්මනින්ම ගනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වේ.
වත්මන් තත්ත්වය
අමෙරිකාවේ සහ ඉරානයේ සාකච්ඡාකරුවන් මීට පෙර ඇති කරගත් සටන් විරාමය තවත් දින 60කින් දීර්ඝ කර ගැනීමට මේ වන විට උත්සාහ කරමින් සිටිති. මෙමගින් තෙල් ප්රවාහන නෞකා සඳහා හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) නැවත විවෘත කිරීමට සහ වඩාත් දීර්ඝකාලීන සාම ගිවිසුමක් සඳහා වන සාකච්ඡා ආරම්භ කිරීමට අවස්ථාව සැලසේ.
අමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය එක්ව පෙබරවාරි 28 වැනිදා ඉරානයට එල්ල කළ ප්රහාරත් සමඟින් මෙම මූලික ගැටුම ආරම්භ විය. මෙහිදී සිදුවූ ජීවිත හානිවලින් බහුතරයක් ඉරානයෙන් සහ ලෙබනනයෙන් වාර්තා වූ අතර දහස් සංඛ්යාත පිරිසක් මියගියහ. මෙයට ප්රතිචාර වශයෙන් ඉරානය විසින් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමට පියවර ගත් අතර, එය ගෝලීය තෙල් මිල ඉහළ යාමට සෘජුවම බලපෑවේය.
මැදපෙරදිග මෙන්ම ආසියානු කලාපයේ පවතින ගැටලු එකවර කළමනාකරණය කිරීමට අමෙරිකාවට පූර්ණ හැකියාව ඇති බව ද හෙග්සෙත් මෙහිදී ප්රකාශ කළේය. ඉරාන අර්බුදය හේතුවෙන් ආසියා-පැසිෆික් කලාපය කෙරෙහි දක්වන අවධානය අමෙරිකාවෙන් ගිලිහී ගොස් ඇතැයි නැගෙන මතයන් ඔහු මෙහිදී ප්රතික්ෂේප කළේය.
නවතම තත්ත්වය (2026 මැයි 30 වන විට)
දෙපාර්ශවය අතර සාකච්ඡා තවදුරටත් අඛණ්ඩව සිදුවන නමුත් මෙතෙක් කිසිදු අවසන් එකඟතාවකට පැමිණ නැත.
ජනාධිපති ට්රම්ප් සිකුරාදා දිනයේදී විශේෂ ආරක්ෂිත සාකච්ඡාවක් පැවැත්වූ නමුත් ඔහුගේ අවසන් තීරණය මෙතෙක් ප්රකාශයට පත් කර නොමැත.
සාකච්ඡා පවතින අතරතුර ද ඉරාන වරායන් වෙත පනවා ඇති නාවික අවහිරතා එලෙසම පවත්වා ගැනීමට අමෙරිකාව කටයුතු කරමින් සිටී.
මෙම වැදගත් මුහුදු මාර්ගය නැවත විවෘත වනු ඇතැයි පවතින බලාපොරොත්තු හේතුවෙන් ලෝක වෙළෙඳපොළේ තෙල් මිල යම් ප්රමාණයකින් පහත වැටී තිබේ.
ඉරාන මාධ්ය මේ දෙස බලන ආකාරය
ඉරාන රාජ්ය මාධ්ය මෙන්ම ‘ප්රෙස් ටීවී’ (Press TV) සහ ‘ටෙහෙරාන් ටයිම්ස්’ (Tehran Times) වැනි පුවත් සේවා අවධාරණය කරන්නේ අමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය කිසිදු සාධාරණ හේතුවකින් තොරව යුද්ධයක් ආරම්භ කළ ආක්රමණිකයින් බවය. ඉරානයේ පවතින ප්රබල ප්රතිරෝධය ඉස්මතු කරන ඔවුන්, ඉතා කෙටි කලකින් වේගවත් ජයග්රහණයක් ලබා ගැනීමට අමෙරිකාව අසමත් වූ බව පෙන්වා දෙයි.
- තමන් සතු න්යෂ්ටික අයිතිවාසිකම් කිසිදු හේතුවක් මත පාවා නොදෙන බව ඉරානය අවධාරණය කරයි.
- අමෙරිකාව සිදු කරන තර්ජනවලින් පෙන්නුම් කරන්නේ ඔවුන්ගේ ශක්තිය නොව දුර්වලකම බව ඔවුන් පවසයි.
- හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීම ඇතුළු ඉරාන මිලිටරි ක්රියාමාර්ග හේතුවෙන් අමෙරිකාවට සාකච්ඡා මේසයට පැමිණීමට බල කෙරුණු බව ඔවුන් කියා සිටී.
- ඉරානයේ ස්වෛරීභාවයට හානි කරන ඕනෑම එකඟතාවක් ප්රතික්ෂේප කරන ඔවුන්, පනවා ඇති සියලුම සම්බාධක සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කළ යුතු බවට බලකර සිටියි.
ඉරාන නිලධාරීන් ප්රකාශ කර ඇත්තේ සාකච්ඡා මට්ටමින් පවතින නමුත් අවසන් ගිවිසුමක් මෙතෙක් සකස් වී නොමැති බවය. පවතින අර්බුදය නිර්මාණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් දිගින් දිගටම අමෙරිකාවට චෝදනා කරන අතර, විදේශීය බලපෑම් හමුවේ ඉරාන ජනතාව දක්වන එකමුතුකම අගය කරති.
මෙහි සමස්ත බලපෑම
පවතින තත්ත්වය තවදුරටත් දැඩි නොසන්සුන්කාරී ස්වභාවයක් ගනී. දෙපාර්ශවයම සාකච්ඡාවල නිරත වුවද යුදමය තර්ජන ද ඒ සමඟම ඉදිරියට ඇදෙමින් පවතී. මෙම සාකච්ඡා සාර්ථක වුවහොත් ලෝක තෙල් මිල තවදුරටත් පහත වැටී මැදපෙරදිග කලාපයට ස්ථාවරත්වයක් උදාවනු ඇත. නමුත් මෙය අසාර්ථක වුවහොත් මුළු මහත් ලෝකයටම බලපාන පරිදි නැවත වරක් දරුණු යුද ගැටුම් ඇවිළී යාමේ අවදානමක් පවතී.
