උපේක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
වෙසක් උත්සවය සිංහල ජන සමාජය තුළ මහා අධ්යාත්මික ප්රබෝධයක් ඉපදවූ අතිශයින්ම වැදගත් සමාජ සංස්කෘතික සැමරුමකි. මහින්දාගමනයෙන් අනතුරුව සිංහල ජන සමාජය බෞද්ධ සංස්කෘතික පදනමක් මත ප්රතිස්ථාපනය වීමේ ආකර්ශනීය පෙරළියත් සමග බෞද්ධ දර්ශනයට අභිබවා ගොස් බෞද්ධ ජන ආගමික සම්ප්රදායේ විචිත්රත්ත්වය ගැමි ජන සමාජය ආශක්ත කළ අයුරු වංශකතාවලින් රූපණය වේ. මේ සංස්කෘතික ස්වරූපය මහාවංශය වැනි මූලාශ්ර අධ්යයනය කිරීමේ දී වටහා ගත හැකිය.
අද වැනි වෙසක් පොහොය දිනයක් සැමරීමේ සහශ්ර දෙකකට එපිට ඉතිහාසයක් සහිත සිංහල බෞද්ධයා සතුව තිබේ. එය නත්තලට වඩා සියවස් ගණනක් ඈතට දිවෙන ආගමික සැමරුමකි. එමෙන්ම එම වෙසක් සැමරුම මේ දිවයින තුළ පැවැත්වූ ආකාරයේ අඛණ්ඩතාවයක් ද පෙනේ. රාජ්ය අනුග්රහය වෙසක් උත්සවයට ලැබීමේ ව්යවස්ථාපිත තත්ත්වය ලැබෙන්නේ මේ ඓතිහාසික පැවැත්මේ නියැතියක් ලෙස විනා අහම්බයක් ලෙස නොවේ. එය සිංහලයේ සංස්කෘතික සත්තාවයේ නිශ්ඡිත ලකුණකි.
මහාවංසය අනුව වෙසක් උත්සවය යනු රාජ්ය අනුග්රහය සහිතව බෞද්ධ ආගමික සම්ප්රදාය උත්කර්ෂයට ලක් කිරීම අවධාරණය කරන මහා උත්සවයකි. ආමිස හා ප්රතිපත්ති පූජාවල ගැඹුරු සංකලනයක් ඉතිහාසය පුරාම වෙසක් උත්සවය දිනයේ දී ප්රකාශයට පත් විය.
දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා සහ වෙසක් පොහෝ දින අභිෂේකය
මහාවංසයේ එකොළොස්වන (XI) පරිච්ඡේදය වන “දේවානම්පියතිස්ස අභිෂේකය” තුළ, දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා සහ වෙසක් පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනය අතර ඇති සබැඳියාව පිළිබඳව ප්රධානතම මූලාශ්රගත සාක්ෂි සපයයි.
වෙසක් පුර පසළොස්වක දින සිදු වූ දෙවන අභිෂේක මංගල්යය
භාරතයේ ධර්මාශෝක අධිරාජ්යයා විසින් එවන ලද රාජකීය අභිෂේක භාණ්ඩ, උපහාර සහ පණිවිඩ උපයෝගී කරගනිමින් ලක්දිව රජතුමා විසින් පවත්වන ලද දෙවන අභිෂේක මංගල්යය වංශකතාවේ විස්තර කර ඇත. එහි එන ප්රධානතම පාඨය මෙසේය: “මෙසේ වෙසක් මස පුර පසළොස්වක දින, තමන්ගේ නාමයෙහි ‘දෙවියන්ට ප්රිය වූ’ යන වචන ඇතුළත් වූ, සිය වැසියන්ට යහපත සැලසූ මනුෂ්යයන්ගේ පාලකයා (රජතුමා), ලක්දිව සෑම තැනකම උත්කර්ෂවත් ලෙස උත්සව පවත්වද්දී ලංකා රාජ්යයෙහි (දෙවන වරට) සිය අභිෂේකය පැවැත්වීය.”
මෙම සුවිශේෂී සිදුවීමට ප්රථමයෙන්, රජතුමාගේ පළමු අභිෂේක මංගල්යය මීට පෙර සිදුව තිබූ ආකාරයද මහාවංසය මෙසේ දක්වයි: “…මැදින් දින පුර පෑලවියදා (චන්ද්රයා ප්රථමයෙන් දෘශ්යමාන වූ දිනයේ) ඔහුගේ (පළමු) අභිෂේකය පවත්වන ලදී…”
දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ දූත පිරිස රාජකීය අභිෂේක වස්ත්ර, ආභරණ සහ අනෙකුත් පූජනීය ද්රව්යයන් රැගෙන පැළලුප් නුවර (පාටලීපුත්ර) සිට ආපසු පැමිණීමෙන් අනතුරුව මෙම දෙවන අභිෂේකය සංවිධානය විය. එහිදී අමාත්යවරුන් විසින් අශෝක අධිරාජ්යයාගේ උපදෙස් හා නියෝග ප්රකාරව “ලංකාධිපතියා නැවත වරක් රජු ලෙස අභිෂේක කරන ලදී.”
ඓතිහාසික පසුබිම සහ සමගාමී සිදුවීම්
දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ මූලික රාජ්ය ප්රාප්තිය සහ පළමු අභිෂේකය සිදුවන අවස්ථාවේදී, ඔහුගේ පුණ්ය මහිමයේ ප්රතිඵල ලෙස දිවයින පුරා පහළ වූ විස්මිත හා ආශ්චර්යමත් පෙරනිමිති පිළිබඳව මෙම පරිච්ඡේදය දීර්ඝව විස්තර කරයි:
- පොළොවෙන් සහ සාගරයෙන් විවිධ අගනා වස්තූන්, රත්න සහ මැණික් වර්ග මතුවීම.
- විවිධ සතුන්ගේ, මල් සහ වැල්වල රූපවලින් යුත් විස්මිත උණ බම්බු සහ උණ පඳුරු නිර්මාණය වීම.
- විවිධ වර්ගයේ අගනා මුතු කැට වෙරළට ගසාගෙන ඒම.
මෙම අද්භූත හා මංගල වස්තූන් දුටු රජතුමා, ඒවා ධර්මාශෝක අධිරාජ්යයා වෙත රාජකීය තෑගි ලෙස යැවීමට තීරණය කළ අතර, එමඟින් දෙරට අතර ඇති වූ රාජ්ය තාන්ත්රික සබැඳියාවේ ප්රතිඵලයක් ලෙස වෙසක් දින අභිෂේකය සිදුවිය. අශෝක අධිරාජ්යයා විසින් පෙරළා එවන ලද තෑගි අතර රාජකීය අභිෂේකය සඳහාම අවශ්ය වන මකුටය (ඔටුන්න), කඩුව, ධවල ජය පත්රය (කුඩය), රාජකීය වස්ත්ර, සඳුන් අරටු සහ පූජනීය ගංගාවල පැන් (ජලය) ඇතුළත් විය. මීට අමතරව, බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන ත්රිවිධ රත්නය සරණ යන ලෙස දේවානම්පියතිස්ස රජුගෙන් ඉල්ලා සිටින සුවිශේෂී ධර්ම පණිවිඩයක්ද ඊට ඇතුළත් විය.
අශෝක අධිරාජ්යයාගේ දූත පිරිස “වෙසක් මස පුර පෑලවිය දින” (පළමු දින) ඉන්දියාවෙන් පිටත්ව වෙසක් මස දොළොස්වන (12) දින ලංකාවට ළඟා වූ අතර, එය වෙසක් පුර පසළොස්වක පොහෝ දින පැවැත්වුණු මහා අභිෂේක මංගල්යයට මඟ පෑදීය. වංශකතාව සඳහන් කරන පරිදි “ලක්දිව සෑම තැනකම උත්කර්ෂවත් ලෙස උත්සව පවත්වන ලදී.” මෙයින් හැඟවෙන්නේ දිවයින පුරා පැතිර ගිය මහා පොදු ජන සහභාගීත්වයක් සහ ප්රීති උත්සව පැවැත්වුණු බවයි.
මූලික ලේඛනය තුළ මෙහි ඇති වැදගත්කම
මහාවංසය මෙම වෙසක් අභිෂේක මංගල්යය නිරූපණය කරනු ලබන්නේ ශ්රී ලංකාවේ රාජාණ්ඩුව, ඉන්දියාවේ අශෝක අධිරාජ්යයාගේ බෞද්ධ රාජ්යත්වය සමඟ නිල වශයෙන් බද්ධ වූ සුවිශේෂී හැරවුම් ලක්ෂ්යයක් වශයෙනි. අශෝක අධිරාජ්යයාගේ අනුමැතිය, උපහාර සහ බෞද්ධ මූලධර්ම ආගමික වශයෙන් ඒකාබද්ධ කිරීම හරහා දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ පාලනයට වඩාත් උසස් හා නීත්යානුකූල ස්වභාවයක් මෙමඟින් හිමිවිය. වංශකතාව විසින් මෙම රජු විසින් වසරක් පාසා පවත්වන ලද අඛණ්ඩ වෙසක් උත්සව පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක තොරතුරු ඉදිරිපත් නොකරන නමුත්, මෙම ආදිම අභිෂේකයම පූජනීය පුර පසළොස්වක දිනක සිදුවූ මහා පුණ්යවන්ත මෙන්ම උත්කර්ෂවත් රාජ්ය උත්සවයක් ලෙස රාමුව ගත කරයි.
දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ රාජ්ය කාලය (මූලික වශයෙන් XI සිට XX දක්වා පරිච්ඡේද) විස්තර කෙරෙන ප්රධාන කොටස් තුළ, ඔහු විසින් පෞද්ගලිකව වෙසක් උත්සව රාශියක් පැවැත්වූ බවට වෙනත් සෘජු සාක්ෂි හමු නොවේ. පසුකාලීන රජවරුන්ගේ ශ්රද්ධා භක්තිය මැන බැලීම සඳහා ඔවුන් පැවැත්වූ වෙසක් උත්සව සංඛ්යාව උපයෝගී කරගත්තද, දේවානම්පියතිස්ස රජු සම්බන්ධයෙන් මූලික අවධාරණය යොමුවන්නේ ලක්දිව බෞද්ධ රාජ්යත්වයේ සමාරම්භය සනිටුහන් කළ මෙම මූලික වෙසක් අභිෂේකය වෙත පමණි.
දුටුගැමුණු රජතුමා සහ මහා වෙසක් උත්සව
දුටුගැමුණු රජතුමා විසින් වෙසක් පුර පසළොස්වක උත්සවය සැමරීම පිළිබඳව ප්රධානතම මූලාශ්රගත සාක්ෂි සපයයි. විල්හෙල්ම් ගයිගර්ගේ සම්මත ඉංග්රීසි පරිවර්තනයට (1912, පාලි ග්රන්ථ සංගමය – Pali Text Society) අනුව, මෙම තොරතුරු මූලික වශයෙන් අන්තර්ගත වන්නේ මහාවංසයේ විසිනවවන (XXIX) සහ තිස්දෙවන (XXXII) පරිච්ඡේද තුළය.
වෙසක් පොහෝ දින මහාථූපයේ වැඩකටයුතු ආරම්භ කිරීම
මහාවංසයේ විසිනවවන (XXIX) පරිච්ඡේදය මඟින් මහා ස්තූපයේ (මහාථූප හෙවත් රුවන්වැලිසෑයේ) ඉදිකිරීම් කටයුතු ආරම්භ කිරීම වෙසක් පුර පසළොස්වක දිනය සමඟ සෘජුවම මෙසේ සම්බන්ධ කරයි:
“මෙසේ ගොඩනැඟීමට අවශ්ය සියලු දෑ එක්රැස් වූ කල්හි, වෙසක් මස පුර පසළොස්වක දින, විසා නැකත උදාවූ මොහොතේදී ඔහු මහා ස්තූපයේ කටයුතු ආරම්භ කළේය.”
මෙය රජතුමා විසින් සිදු කරන ලද ශ්රේෂ්ඨතම සහ අතිමහත් පුණ්යකර්මයක ආරම්භක පදනම සනිටුහන් කරයි. මෙම සුවිශේෂී අවස්ථාවට සමගාමීව පැවැත්වුණු අතිඋත්කර්ෂවත් පොදු ජන උත්සවය පිළිබඳව එම පරිච්ඡේදයෙහි සවිස්තරාත්මකව කරුණු දක්වා ඇත. ඊට පහත සඳහන් අංග ඇතුළත් විය:
- ස්තූපය ඉදිකරන භූමිය සහ නගරයේ වීදි මනරම් ලෙස අලංකාර කිරීම.
- නගර ද්වාරයන්හිදී මහජනතාව උදෙසා වස්ත්ර, සුවඳැති මල්, ප්රණීත ආහාර පාන සැපයීම මෙන්ම කපුවන් (බාබර්වරුන්) සහ ස්නානය කිරීමේ පහසුකම් සලසා දීම.
- ඉන්දියාවෙන් සහ ශ්රී ලංකාවෙන් පැමිණි (ඉන්දගුප්ත, ධම්මසේන, පියදස්සී ආදී මහා තෙරණන් වහන්සේලා ඇතුළු) සිය දහස් ගණනක් වූ අතිවිශාල භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසක් එදින එකට රැස්වීම.
- ඉමහත් පූජෝපහාරයන් පැවැත්වීම, ධර්ම දේශනා කිරීම සහ උත්සවයට පැමිණි පිරිස් අතර ආධ්යාත්මික ගුණධර්ම සාක්ෂාත් කර ගැනීම් සිදු වීම (නිදසුනක් ලෙස දහස් ගණනක් පිරිස අරහත් භාවයට, සෝවාන් භාවයට ආදී මාර්ගඵලවලට පත්වීම).
වෙසක් මස පුර පසළොස්වක දින මූලික ආරම්භය සිදු වුවද, ඉන් අනතුරුව එළඹුණු පුර පසළොස්වක දිනකදී ඉමහත් පූජා සත්කාර මධ්යයේ මහා ස්තූපයේ මංගල ශිලා ප්රතිෂ්ඨාපනය (මුල්ගල් තැබීම) සිදු කිරීම.
මෙම ඓතිහාසික සිදුවීම හරහා වෙසක් දිනය යනු මහා පරිමාණ පින්කම් සිදු කරන, මහා සංඝරත්නය උදෙසා රාජ්ය අනුග්රහය දක්වන සහ සමස්ත මහජනතාවගේ සහභාගීත්වයෙන් යුත් උත්සව පවත්වන සුවිශේෂී දිනයක් ලෙස ස්ථාපිත විය.
මහා වෙසක් උත්සව විසිහතරක් පැවැත්වීම
මහාවංසයේ තිස්දෙවන (XXXII) පරිච්ඡේදයේ දැක්වෙන පරිදි, සිය මරණ මංචකයේදී රජතුමා අභය තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියේ තමන් සිදුකළ පින්කම් (පිං පොත) කියවා සිහිපත් කරයි. එහිදී රජතුමා විසින් කරන ලද සෘජු ප්රකාශය මෙසේය:
“මා විසින් මහා වෙසක් උත්සව විසිහතරක් පවත්වන ලදී; තුන් වතාවක් මුළු දිවයිනේම වැඩසිටින මහා සංඝරත්නය උදෙසා තුන්සිවුරු (තිචීවර) පූජා කළෙමි.”
විවිධ සංස්කරණවල සාමාන්යයෙන් 35 වන ගාථාව ලෙස දැක්වෙන මෙම පාඨය මඟින්, දුටුගැමුණු රජුගේ සමස්ත රාජ්ය පාලන කාලය තුළ ඔහු විසින් මහා (මහා-වෙසාඛ) වෙසක් උත්සව විසිහතරක් පැවැත්වූ බව සනාථ කරයි. මෙහි “මහා” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විශාල පරාසයක පැතිරුණු දානමය පින්කම්, විශේෂයෙන්ම අවස්ථා තුනකදී මුළු දිවයිනේම වැඩසිටි මහා සංඝරත්නය විෂයයෙහි සිවුරු පූජා කිරීම් සහ සමස්ත රාජ්යයේම දායකත්වයෙන් යුතුව සංවිධානය කරන ලද මහා පරිමාණයේ උත්සවයන්ය.
වංශකතාව තුළ මෙම වෙසක් පින්කම් පෙළගස්වා ඇත්තේ මිරිසවැටි විහාරය, ලෝවාමහාපාය (ලෝහප්රාසාදය) පූජා කිරීම්, මහා ස්තූපයේ වැඩ ආරම්භ කිරීම සහ සර්වඥ ධාතු නිදන් කිරීම වැනි රජු විසින් සිදුකළ සෙසු මහා පින්කම් සමඟ සමගාමීවය.
අවධාරණය වන කරුණ නම් දුටුගැමුණු රජතුමා සිය මහා නිර්මාණයන් සහ පින්කම් සඳහා මෙම දිනය තෝරා ගැනීම සිය රාජ්ය ශ්රද්ධා භක්තිය බුදු සිරිතෙහි එන පූජනීය සන්ධිස්ථාන සමඟ අනුගත කිරීමට දැක්වූ උනන්දුවය. මහාවංස වංශකතාවට අනුව, දුටුගැමුණු රජතුමා වෙසක් පොහෝ දිනක සිය මහා ඉදිකිරීම් කටයුතු නිල වශයෙන් ආරම්භ කළ අතර, සිය පාලන කාලය තුළ අතිවිශාල දානමය පින්කම් සහ සඟසතුව පූජා කළ සිවුරු පූජාවන්ගෙන් සමන්විත මහා වෙසක් උත්සව විසිහතරක් පවත්වන ලදී. ශාසනයේ උන්නතිය සහ ප්රචාරය වෙනුවෙන් සිය රාජකීය බලය උපයෝගී කරගත් ‘ධර්මරාජ’ (ධාර්මික පාලකයා) යන බෞද්ධ රාජ්යත්වයේ උදාර සංකල්පය මෙම ක්රියාවන්ගෙන් මැනවින් නිරූපණය වේ. වංශකතාව විසින් මෙම උත්සව රජුගේ මරණ මංචකයේ සාක්ෂියක් ලෙස සෘජුවම උපුටා දක්වමින්, ඒවා ඔහුගේ ශ්රේෂ්ඨ පුණ්ය උරුමයේ කේන්ද්රීය කොටසක් ලෙස ඉදිරිපත් කරයි.
පසුකාලීන රජවරු සහ වෙසක් උත්සවය ආයතනගත කිරීම
දුටුගැමුණු රජුගෙන් පසුව බලයට පත් රජවරුද මෙම චාරිත්රය අඛණ්ඩව ඉදිරියට ගෙන ගියහ. මහාවංසය (සහ එහි අඛණ්ඩ ප්රකාශනයක් බඳු වූ චූලවංසය) රජවරුන්ගේ ශ්රද්ධා භක්තිය මැනීමේ මිනුමක් ලෙස ඔවුන් පැවැත්වූ වෙසක් උත්සව සංඛ්යාව භාවිත කර ඇත. නිදසුනක් වශයෙන්, තිස්හයවන (XXXVI) පරිච්ඡේදයේ වෝහාරික තිස්ස රජු ගැන මෙසේ විස්තර කෙරේ:
“ඔහු මහා වෙසක් උත්සවයක් පවත්වන්නට අණ කොට, දිවයිනේ වෙසෙන සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලාට තුන්සිවුරු පූජා කළේය.”
එම පරිච්ඡේදයේම එන තවත් සටහනක මෙසේ සඳහන් වේ:
“එලෙසම ඔහු එවකට මහා වෙසක් උත්සවයක් සංවිධානය කළ අතර, සෑම වසරකම මහා සංඝරත්නය වෙත සය සිවුරක් බැගින් බෙදා දුන්නේය.”
මෙම වංශකතා වාර්තාවල සාමාන්යයෙන් පහත සඳහන් අංග අන්තර්ගත වේ:
- උත්කර්ෂවත් මහා වෙසක් පූජාවන් (මහා වෙසාඛ පූජා) පැවැත්වීමට නියෝග කිරීම.
- සමස්ත භික්ෂු සමාජය උදෙසාම තුන්සිවුරු හෝ වස්ත්ර කට්ටල පූජා කිරීම.
- මහා සංඝරත්නය උදෙසා දන් දීම සහ උපස්ථාන කිරීම.
- ශාසනයේ පිරිසිදුකම තහවුරු කරනු වස්, ආගමික භක්තිය ප්රකාශ කරන අතරතුරම ශාසන විරෝධී මිථ්යාදෘෂ්ටීන් මර්දනය කිරීම.
වංශකතාව විසින් වෙසක් සැමරුම් ඉදිරිපත් කරනු ලබන්නේ, ස්තූප ඉදිකිරීම්, විහාරස්ථාන පූජා කිරීම් සහ පොදු ජන සුභසාධනය සමඟ බද්ධ වූ, රජවරුන් විසින් අඛණ්ඩව ඉටුකළ යුතු රාජකාරියක් වශයෙනි.
මහාවංසය තුළ ඇති පුළුල් පසුබිම
මහාවංසය අනුව රාජකීය උත්සව මඟින් රාජ්යයේ ශ්රද්ධා භක්තිය බුදු සිරිත සමඟ අනුගත කළ වුන අයුරු පෙනේ. එමඟින් පොදු ජන අනන්යතාව වර්ධනය වූවා සේම රජවරුන්ට මහා සමාජ අධ්යාත්මික දර්ශනයකට මග පෙන්වා දුන්නේය. මෙහිදී රජවරුන් නිරන්තරයෙන්ම නිරූපණය කර ඇත්තේ ‘ධර්මරාජවරුන්’ (ධර්මානුකූලව පාලනය කරන රජවරුන්) ලෙසිනි. පස්වන සියවස වනවිට ලේඛනගතවන මේ වංස කථාව පසුකාලීන රාජ්ය පාලනයේ හරාත්මක ගැඹුර පිළිබඳව මාර්ගෝපදේශයක් වූ අයුරු ද පෙනේ. අතීත ශ්රේෂඨ රජවරුන් ලෙස තමන්ගේ පරිපාලන අවධි ප්රකාශ කර ගැනීමේ අභිලාෂයක් සහිත රජවරු වෙසක් උත්සවය වැනි උත්සව මහා ප්රචාරණයන් ලෙස සිදුකළහ.
අදත් පැවැත්වෙන රාජ්ය වෙසක් උත්සවය යනු ඒ සංස්කෘතික උරුම ප්රකාශනයකි. රට තුළ පැවැත්වෙන වෙසක් උත්සව ඒ සජීවී ජන උරුමය ජීවමාන වීමකි.
