මුල්ම ප්‍රහාරයෙන් ඉරාන උත්තරීතර නායකයා මරා දැමූ පසු දැන් මැද පෙරදිග සිදුවන්නේ කුමක් ද?

කපිල කේ හීනටියන –

ඊයේ ( 28)    අලුයම අමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය එක්ව ඉරානයට එරෙහිව දැවැන්ත හමුදා මෙහෙයුමක් ආරම්භ කරන ලදී . සී.එන්.එන් (CNN) පුවත් සේවය වාර්තා කරන අන්දමට, මෙම මෙහෙයුමේ “පළමු ප්‍රහාරයෙන්” ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි (Ayatollah Ali Khamenei) මරා දමා තිබේ.

මධ්‍යම ටෙහෙරානයේ පිහිටි ඔහුගේ නිල නිවස ඉලක්ක කර ඊශ්‍රායලය එල්ල කළ ගුවන් ප්‍රහාරයකින් ඔහු මියගිය බව වාර්තා වේ. චන්ද්‍රිකා ඡායාරූප මගින් එම ස්ථානයට සිදුව ඇති බරපතල හානිය තහවුරු වන අතර, ගොඩනැගිලි සුන්බුන් අතරින් තවමත් දුමාරය නැගෙන අයුරු දැකගත හැකිය.

අමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් මෙම පුවත නිල වශයෙන් නිවේදනය කිරීමෙන් පැය කිහිපයකට පසු ඉරාන රාජ්‍ය රූපවාහිනිය ද එය තහවුරු කළේය. අනතුරුව ඉරානය   දින 40ක ජාතික ශෝක කාලයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය.   වාර්තා වන අන්දමට අලි ශම්කානි, මේජර් ජෙනරාල් මොහොමඩ් පක්පූර් සහ බ්‍රිගේඩියර් ජෙනරාල් අසීස් නසීර්සාදේ ඇතුළු ජ්‍යෙෂ්ඨ ආරක්ෂක නිලධාරීන් 7 දෙනෙකු ද ඇතුළුව ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් 40 දෙනෙකු පමණ මෙහිදී මියගොස් ඇත.

ටෙහෙරානයේ පිහිටි ජනාධිපති කාර්යාලය වෙත ද ප්‍රහාර එල්ල වුවද, ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් (Masoud Pezeshkian) ආරක්ෂිතව සිටින බව වාර්තා වේ. ඉරාන පාලන තන්ත්‍රය අස්ථාවර කිරීමේ අරමුණින් සිදු කළ මෙම “හිස ගසා දැමීමේ ප්‍රහාර”  හරහා අමරිකානු සහ ඊශ්‍රායල හමුදා ප්‍රධාන වශයෙන් අවධානය යොමු කළේ ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) විධාන සහ පාලන මධ්‍යස්ථාන වෙතය.

සිවිල් වැසියන්ගේ මරණ සහ යටිතල පහසුකම්වලට සිදුවූ හානිය

මෙම ප්‍රහාරයන් හේතුවෙන් සිවිල් වැසියන්ට දැඩි බලපෑමක් එල්ල වී ඇති අතර, ඉරාන Red Crescen සංවිධානයට අනුව ප්‍රහාරයට ලක්වූ ප්‍රදේශවල අවම වශයෙන් පුද්ගලයන් 201 දෙනෙකු මියගොස් 747 දෙනෙකු තුවාල ලබා ඇත. මෙහි වඩාත්ම කනගාටුදායක සිදුවීම වාර්තා වූයේ දකුණු දිග මිනාබ්  නගරයෙනි. එහිදී ඊශ්‍රායල ප්‍රහාරයක් ගැහැණු ළමයින්ගේ ප්‍රාථමික පාසලකට එල්ල වූයේය.  ඉන් කුඩා දරුවන් ඇතුළු 51 ත් 115 ත් අතර පිරිසක් මියගොස් තිබේ.

පාසල් වේලාව තුළදී එම ගොඩනැගිල්ල සම්පූර්ණයෙන්ම සුන්බුන් බවට පත්ව තිබිණි.  එම දර්ශන ඉතා බිහිසුණු බව  ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් ප්‍රකාශ කර ඇත. මීට අමතරව ටෙහෙරානයට නැගෙනහිරින් පිහිටි තවත් පාසලකට ද ප්‍රහාර එල්ල වී ඇති අතර එය සිවිල් මරණ සංඛ්‍යාව තවදුරටත් ඉහළ නැංවීමට හේතු විය.

ටෙහෙරානය පුරා පුළුල් විනාශයක් වාර්තා වී ඇති අතර, ගිනිගත් වාහන, කඩා වැටුණු ගොඩනැගිලි, අහස උසට නැගෙන දුමාරය සහ ප්‍රහාරවලින් ඇති වූ දැවැන්ත ආගාධයන්   වීඩියෝ දර්ශනවල දැකගත හැකිය. ප්‍රහාරයන් කරාජ්, ඉස්ෆහ්න්, කොම් සහ කර්මන්ෂා වැනි නගර දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර, එහිදී විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකා (IRGC) කඳවුරු, මිසයිල නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථාන සහ ගුවන් තොටුපළවල් ඉලක්ක විය. චබහාර් හි ඉමාම් අලි නාවික කඳවුර සහ IRGC නාවික හමුදාවට අයත් ‘ජමාරන්’ (Jamaran) නෞකාවට ද හානි සිදුව ඇති බවට තහවුරු නොකළ වාර්තා සඳහන් කරයි.

අමරිකානු හමුදාව ප්‍රකාශ කළේ විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ විධාන මධ්‍යස්ථාන  ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති, මිසයිල සහ ඩ්‍රෝන දියත් කිරීමේ ස්ථාන සහ හමුදා ගුවන් තොටුපළවල් ඉලක්ක කරගත් බවයි. ඊශ්‍රායල ප්‍රහාරක යානා 200ක් පමණ යොදා ගනිමින් ස්ථාන 500කට ආසන්න සංඛ්‍යාවකට ප්‍රහාර එල්ල කර තිබේ. සිවිල් වැසියන් මියයාම හේතුවෙන් හියුමන් රයිට්ස් වොච් (Human Rights Watch) ඇතුළු සංවිධාන ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීති උල්ලංඝනය වීම් පිළිබඳව සිය අවධානය යොමු කර ඇත.

ඉරානයේ හමුදා ශක්තියට එල්ල වූ බලපෑම

මෙම මෙහෙයුම මගින් ඉරානයේ උපායමාර්ගික සම්පත්වලට දැඩි පහරක් එල්ල විය. ඉරානයේ වැඩපිළිවෙළවල් වසර ගණනාවකින් පසුපසට ඇද දැමීමේ අරමුණින් න්‍යෂ්ටික මධ්‍යස්ථාන, බැලැස්ටික් මිසයිල යටිතල පහසුකම් සහ රේඩාර් පද්ධති ප්‍රධාන වශයෙන් ඉලක්ක කෙරිණි.  X (පෙර Twitter) පණිවිඩවලට අනුව කර්මන්ෂා හි IRGC කඳවුරු වෙත ප්‍රහාර එල්ල වී ඇති අතර, ටැබ්‍රිස් හි බැලැස්ටික් මිසයිල මධ්‍යස්ථානයක් විනාශ වී තිබේ.   සනන්දාජ් සහ දමාවන්ඩ් ප්‍රදේශවලට ද හානි සිදුව ඇත. S-300 පද්ධති ඇතුළු ඉරානයේ ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති බොහොමයක් අඩපණ කර ඇති බව වාර්තා වේ.

එසේ වුවද, විශේෂඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ චීනය වැනි මිත්‍ර රටවල සහාය ඇතිව ඉරානයට මාස කිහිපයක් ඇතුළත සිය මිසයිල හැකියාවන් නැවත ගොඩනැගිය හැකි බවයි. මෙම ප්‍රහාරයන් ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ අනාගතය අවිනිශ්චිත තත්ත්වයකට පත් කර ඇති අතර, පාලන තන්ත්‍රය වෙනස් විය යුතු බව පවසමින් ඇතැම් වීදිවල විරෝධතා මෙන්ම ඇතැම් පිරිස් ප්‍රීති ඝෝෂා පැවැත්වූ බව ද වාර්තා වේ.

ඉරාන  ප්‍රතිප්‍රහාර

කමේනි ඝාතනයත් සමග    ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) විසින් ක්ෂණිකව ක්‍රියාත්මක කළ ප්‍රති-ප්‍රහාරක මාලාව ප්‍රධාන වශයෙන් එල්ල වූයේ මැදපෙරදිග කලාපයේ විසිරී ඇති අමරිකානු යුද මර්මස්ථාන වෙතය. බහරේනයේ පිහිටි අමරිකානු පස්වන නාවික බලඇණිය (US 5th Fleet), කටාර්හි අල්-උඩෙයිඩ් (Al-Udeid) ගුවන් කඳවුර සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ හා කුවේට්හි පිහිටි ඒකාබද්ධ මෙහෙයුම් මධ්‍යස්ථාන වෙත ඉරානය සිය ‘ෆාටේහ්’ (Fateh) සහ ‘ෂහාබ්’ (Shahab) වර්ගයේ බැලැස්ටික් මිසයිල මෙන්ම ‘ෂාහෙඩ්’ (Shahed) වර්ගයේ මරාගෙන මැරෙන ඩ්‍රෝන යානා සිය ගණනක් මුදා හැරියේය. මෙම ප්‍රහාරයන්හි මූලික අරමුණ වූයේ අමරිකානු සැපයුම් මාර්ග අඩපණ කිරීම සහ කලාපය තුළ අමරිකානු හමුදාවලට ඇති ආරක්ෂිත බව අභියෝගයට ලක් කිරීමය. ඊශ්‍රායලයේ ‘අයන් ඩෝම්’ (Iron Dome) සහ අමරිකානු ‘පේට්‍රියට්’ (Patriot) ආරක්ෂක පද්ධති මගින් බොහෝ මිසයිල විනාශ කළ ද, සමහර ප්‍රහාර මගින් කඳවුරුවල යටිතල පහසුකම්වලට සැලකිය යුතු හානි සිදුව ඇති බව වාර්තා වුනේය.

ඉරානය සෘජුවම එල්ල කරන ප්‍රහාරවලට අමතරව, ඔවුන්ගේ සහාය ලබන කලාපීය සන්නද්ධ කණ්ඩායම් හරහා ඊශ්‍රායලයට සහ අමරිකානු හමුදාවන්ට එරෙහිව බහු-පෙරමුණ යුද්ධයක් (Multi-front war) ආරම්භ කර ඇත. ලෙබනනයේ හිස්බුල්ලා (Hezbollah) සංවිධානය උතුරු ඊශ්‍රායලයට දැවැන්ත රොකට් ප්‍රහාර එල්ල කරන අතර, යේමනයේ හූති (Houthi) කැරලිකරුවන් රතු මුහුදේ ගමන් කරන අමරිකානු සහ ඊශ්‍රායල හිතවාදී නෞකා ඉලක්ක කරමින් මිසයිල ප්‍රහාර තීව්‍ර කර තිබේ.  මීට අමතරව ඉරාකයේ සහ සිරියාවේ පිහිටි ෂියා සන්නද්ධ කණ්ඩායම් එම රටවල ස්ථාපිත අමරිකානු හමුදා මුරපොලවල් වෙත මෝටාර් සහ ඩ්‍රෝන ප්‍රහාර එල්ල කරමින් සිටියි. මෙමගින් අමරිකානු සහ ඊශ්‍රායල හමුදා අවධානය විවිධ දෙසට යොමු කරවා, ඔවුන්ගේ යුද ශක්තිය විසිරුවා හැරීම ඉරානයේ උපායමාර්ගය වී ඇත.

භෞතික හමුදා ප්‍රහාරවලට අමතරව, ඉරානය විසින් ඊශ්‍රායලයේ සහ අමරිකාවේ රාජ්‍ය මට්ටමේ වෙබ් අඩවි, විදුලි බල පද්ධති සහ මූල්‍ය ආයතන ඉලක්ක කරගනිමින් ප්‍රබල සයිබර් ප්‍රහාර මාලාවක් දියත් කර තිබේ. මෙය ඩිජිටල් අවකාශය තුළ සිදුකරන ‘දෘශ්‍යමාන නොවන’ යුද්ධයක් ලෙස හැඳින්විය හැකිය.

හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධියේ සිදුවන්නේ කුමක් ද?

වඩාත්ම බරපතල තර්ජනය එල්ල වී ඇත්තේ ලෝක තෙල් සැපයුමෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ප්‍රවාහනය කරන හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) වෙතය. ඉරාන නාවික හමුදාව මෙම සමුද්‍ර සන්ධිය අවහිර කරන බවට තර්ජනය කර තිබේ. එහෙත් ඒ සඳහා ප්‍රායෝගිකව තවම ක්‍රියාත්මක වී නැත.  මේ මොහොත වන විටත් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා වාණිජ නෞකා ගමනාගමනය සිදුවෙමින් පවතී. ජාත්‍යන්තර නාවික ගමනාගමන දත්ත (AIS Data) පරීක්ෂා කිරීමේදී පෙනී යන්නේ තෙල් ටැංකි නෞකා (Oil Tankers) සීමිත මට්ටමකින් වුවද එම කලාපය හරහා ගමන් කරන බවය.

කෙසේ වෙතත් ඉරානය මෙම පියවර ගනු ඇත්තේ අවසාන මරාගෙන මැරෙන තීන්දුවක් සේ ය.  ඉරානයේ ප්‍රධානතම තෙල් පාරිභෝගිකයා වන චීනය, මෙම මුහුදු මාර්ගය අවහිර කිරීමට දැඩි ලෙස විරුද්ධය. එවැනි පියවරක් ඉරානය සහ චීනය අතර පවතින රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සබඳතාවලට දැඩි හානියක් විය හැකිය. එමෙන්ම  ඉරානයට ද සිය තෙල් අපනයනය කිරීමට මෙම මාර්ගය අවශ්‍ය වේ. එය අවහිර කිරීම යනු තමන්ගේම ආර්ථිකයේ ‘ගෙල සිරකර ගැනීමක්’ වැනිය. එහෙත්  හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වසා දැමීම සම්බන්ධව ඉරානය කරන අනතුරු ඇඟවීම පවා  ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල ඉහළ යාමට සහ ගෝලීය ආර්ථික අර්බුදයක් නිර්මාණය වීමට තරම් කම්පනයක් ඇති කර තිබේ. ඉරානයේ මෙම මූලෝපායික පියවරයන් හරහා ඔවුන් උත්සාහ කරන්නේ හමුදාමය ජයග්‍රහණයකට වඩා ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව වෙත බලපෑම් කරමින් අමරිකානු මෙහෙයුම් නතර කරවා ගැනීමටයි.

 ගුවන් ගමන්වල ස්වරූපය

අද (මාර්තු 1) දහවල් වන විට මැදපෙරදිග කලාපයට පැමිණෙන සහ පිටවන ගුවන් ගමන් 1,200කට අධික සංඛ්‍යාවක් අවලංගු කර ඇති බව වාර්තා වේ. මීට අමතරව තවත් ගුවන් ගමන් 2,500කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් පැය 3 සිට 8 දක්වා කාලයකින් ප්‍රමාද වී ඇත.

පවතින අවදානම් සහිත තත්ත්වය හමුවේ  ඉරානය, ඉරාකය සහ ජෝර්දානය යන රටවල් සිය ගුවන් කලාපයන් තාවකාලිකව වසා දැමීමට හෝ දැඩි සීමා පැනවීමට පියවර ගෙන ඇත. මේ හේතුවෙන් යුරෝපය සහ ආසියාව යා කරන ප්‍රධාන ගුවන් මාර්ග රැසක් වෙනස් කර තිබේ.

ජාත්‍යන්තර සිවිල් ගුවන් සේවා සංවිධානය (ICAO) ඉරාන ගුවන් කලාපය සම්බන්ධයෙන්  සියලුම ජාත්‍යන්තර සිවිල් ගුවන් ගමන් සඳහා “රතු නිවේදන”   නිකුත් කර ඇත. ඉරාන ගුවන් කලාපය මගහැර යාමට ගුවන් යානා සියල්ල සෞදි අරාබිය සහ ඊජිප්තුව දෙසට යොමු කිරීම නිසා එම ගුවන් මාර්ගවල දැඩි තදබදයක් ඇති වී තිබේ.  මෙය ගුවන් ප්‍රවේශ පත්‍ර මිල ඉහළ යාමට සහ ගමන් කාලය දීර්ඝ වීමට සෘජුවම බලපා ඇත.

අද දහවල් වන විට මැදපෙරදිග සිට කොළඹට පැමිණීමට නියමිතව තිබූ ගුවන් ගමන් 6ක් පමණ අවලංගු වී ඇති අතර, තවත් ගුවන් ගමන් 12ක් පමණ පැය 4කට වඩා ප්‍රමාද වී ඇති බව බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළේ දත්ත පෙන්වා දෙයි.

වසා දමා ඇති ගුවන් තොටුපල

ඉරානයේ ඉමාම් කොමේනි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ   ටෙහෙරානයේ පිහිටි ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ද්වාරයයි. මේ වනවිටට එම ගුවන් තොටුපල   වසා දමා ඇත.  මෙහ්රාබාද් ජාත්‍යාන්තර  ගුවන් තොටුපළ   ද සිවිල් මෙහෙයුම් සඳහා වසා තිබේ.  හමුදා අවශ්‍යතා සඳහා පමණක් භාවිත කරන බව වාර්තා වේ. එමෙන්ම ඉරානයේ ඉස්ෆහාන් සහ ෂිරාස් ගුවන් තොටුපළ ද මේ වනවිට සිය මෙහෙයුම් අත්හිටුවා තිබේ.

ඊශ්‍රායලය ද  සිය ගුවන් කලාපය වරින් වර වසා දමමින් සිටී.  ටෙල් අවිව් නුවර පිහිටි සිය ප්‍රධාන ගුවන් තොටුපල වූ  බෙන් ගුරියන් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (Ben Gurion International Airport) ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් අවලංගු කර ඇත. එම ගුවන් ගමන් ඉතා හදිසි අවස්ථාවකට පමණක් සීමා කර ඇත.

ඉරාකයේ  බැග්ඩෑඩ් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ   මෙහෙයුම් සීමා කර ඇත. ජෝර්දානයේ    අම්මාන් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (Queen Alia International Airport)  මේ වනවිට අක්‍රීය ය. ජෝර්දානය සිය ගුවන් කලාපය තාවකාලිකව වසා දමා ඇත.

ලෙබනනයේ බේරූට් රෆික් හරිරි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ (Beirut–Rafic Hariri International Airport):   මෙහෙයුම් දැඩි අවදානමකට ලක්ව තිබේ.

ගල්ෆ් කලාපයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථාන වන ඩුබායි (DXB), අබුඩාබි (AUH) සහ දෝහා (DOH) ගුවන් තොටුපළවල් තවමත් විවෘතව පවතින නමුත්, ඒවා හරහා සිදුවන ගුවන් ගමන් මාර්ග වෙනස් කිරීම් නිසා දැඩි ප්‍රමාදයන් පවතී.

මැදපෙරදිග ශ්‍රී ලාංකික ප්‍රජාවගේ ආරක්ෂාව

මැදපෙරදිග කලාපයේ, විශේෂයෙන්ම ඊශ්‍රායලය, ලෙබනනය සහ අවට රටවල සේවය කරන ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ශ්‍රී ලාංකිකයන්ගේ ආරක්ෂාව පිළිබඳව දැඩි අවධානයක් යොමු වී ඇත. ශ්‍රී ලංකා විදේශ සේවා නියුක්ති කාර්යාංශය සහ අදාළ රටවල පිහිටි ශ්‍රී ලංකා තානාපති කාර්යාල මේ වන විටත් විශේෂ උපදේශන මාලාවක් නිකුත් කර තිබේ. අනවශ්‍ය ගමන් බිමන්වලින් වැළකී සිටින ලෙසත් ආරක්ෂිත ස්ථානවල රැඳී සිටින ලෙසත් ඔවුන්ට දැනුම් දී ඇත.

යුද තත්ත්වය තවදුරටත් උත්සන්න වුවහොත්, ශ්‍රී ලාංකිකයන් ඉවත් කරගැනීමේ හදිසි සැලසුම්   සකස් කර ඇති නමුත්, ගුවන් තොටුපළ  වසා දැමීම එවැනි මෙහෙයුම්වලට පවතින ප්‍රධාන බාධාවකි. දැනට වාර්තා වී ඇති අන්දමට කිසිදු ශ්‍රී ලාංකිකයෙකුට සෘජු හානියක් සිදුව නොමැති වුවද, පවතින මානසික පීඩනය සහ අස්ථාවරභාවය හේතුවෙන් ඔවුන් දැඩි විමසිල්ලෙන් පසුවේ.

2026 මාර්තු 1 වන විට ද ගැටුම සමනය වන ලකුණක් නොපෙනෙන අතර, ඉරානය තවදුරටත් පළිගන්නා බවට සපථ කර තිබේ.  අමරිකාව පවසන්නේ තම අරමුණු ඉටු වන තෙක් මෙහෙයුම් දිගටම කරගෙන යන බවයි. සිදුවූ හානියේ සම්පූර්ණ ප්‍රමාණය තවමත් හෙළිවෙමින් පවතින නමුත්, මෙම ප්‍රහාර මාලාව මැදපෙරදිග භූ දේශපාලනයේ සහ මානුෂීය තත්ත්වයේ තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂයකි.