කපිල කේ හීනටියන –
ජිනීවා නුවරදී ඇමරිකාව සහ ඉරානය අතර වක්ර න්යෂ්ටික සාකච්ඡා යළි ආරම්භ වනවාත් සමඟම, ලෝකයේ තීරණාත්මක තෙල් ප්රවාහන මාර්ගයක් වන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ (Strait of Hormuz) කොටස් තාවකාලිකව වසා දැමීමට ඉරානය පියවර ගෙන ඇත.
වෙඩි තැබීමේ (live-fire) යුද අභ්යාසයක් සඳහා ගත් පියවරක් බව ඉරානය පවසන අතර, එමඟින් ඇමරිකාව සමඟ ඇති ආතති සහගත තත්ත්වය තවදුරටත් දැඩි වී තිබේ.
ඉරාන රාජ්ය මාධ්ය පවසන පරිදි මෙය “ආරක්ෂාව සහ සමුද්රීය අවශ්යතා” වෙනුවෙන් සිදු කරන ලද සාමාන්ය අභ්යාසයකි. කෙසේ වෙතත්, මේ වසරේ මුල් භාගයේදී ඇමරිකාව ඉරානයට එරෙහිව හමුදා ක්රියාමාර්ග ගන්නා බවට කළ තර්ජනවලින් පසු හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය මෙලෙස අර්ධ වශයෙන් වසා දැමූ පළමු අවස්ථාව මෙයය.
ලෝකයේ සමස්ත තෙල් සැපයුමෙන් දළ වශයෙන් 20%ක් පමණ ප්රවාහනය කෙරෙන්නේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහාය. එම මුහුදු මාර්ග ප්රවේශය ඉකුත් අඟහරුවාදා පැය කිහිපයකට වසා දැමූ බව ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (Revolutionary Guards) වාර්තා කළේය. අභ්යාස අතරතුර සමුද්ර සන්ධිය දෙසට සජීවී මිසයිල ප්රහාර එල්ල කළ බව ඉරාන පුවත් සේවා තහවුරු කළ අතර, එමඟින් මෙම වැදගත් ජල මාර්ගයේ ඇති ඉරාන හමුදා ශක්තිය ලෝකයට ප්රදර්ශනය කර ඇත.
විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ නාවික හමුදාපති අලිරේසා තංසිරි අවධාරණය කළේ කලාපීය ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීමේදී ඉරානයට කිසිදු “සීමාවක්” (red lines) නොමැති බවයි.
අයතුල්ලා අලි කමේනි ගේ මතය –
මෙම අභ්යාස අතරතුර ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි ඇමරිකාවට දැඩි අනතුරු ඇඟවීමක් කරමින් කියා සිටියේ, “ලෝකයේ බලවත්ම හමුදාවට වුවද ඇතැම් විට නැවත නැඟිටීමට නොහැකි වන අයුරින් ප්රබල පහරක් වැදිය හැකි” බවය. ඉරාන රාජ්ය රූපවාහිනියට අනුව ඔහු වැඩිදුරටත් මෙසේ පැවසීය:
“ඇත්ත වශයෙන්ම යුද නැවක් යනු භයානක මෙවලමක්, නමුත් යුද නැවකට වඩා භයානක වන්නේ එම යුද නැව මුහුදු පතුලේ ගිල්වා දැමිය හැකි ආයුධයයි.” කමේනිගේ මෙම ප්රකාශය එල්ල වී ඇත්තේ ඇමරිකාව විසින් කලාපයට එවන ලද USS ඒබ්රහම් ලින්කන් සහ USS ජෙරල්ඩ් ආර්. ෆෝඩ් වැනි ගුවන්යානා ප්රවාහන නෞකා සහ ප්රහාරක යානා 50කට අධික ප්රමාණය ඉලක්ක කර ගනිමින් බව පෙනී යයි.
ඉරාන මුහුදු සීමාව ආසන්නයේ අමතර යුද නැව් රඳවා තබමින් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය මීට ප්රතිචාර දක්වා ඇති අතර, ඕනෑම වැරදි ගණන් බැලීමක් පුළුල් ගැටුමකට මඟ පෑදිය හැකි බවට නිලධාරීන් අනතුරු අඟවයි. ජිනීවා සාකච්ඡා අසාර්ථක වුවහොත් ප්රහාර එල්ල කරන බවට ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් නැවත නැවතත් තර්ජනය කර තිබේ.
ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන, බැලිස්ටික් මිසයිල සහ කලාපීය සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වලට දක්වන සහය සීමා කෙරෙන පරිපූර්ණ ගිවිසුමක් සඳහා ඉරානයට කාලය ලබා දී ඇත. දෙපාර්ශ්වයම යුදමය වශයෙන් මුහුණට මුහුණ ලා සිටියද, ජිනීවා සාකච්ඡාවල යම් “ප්රගතියක්” ඇති බව දෙපාර්ශ්වයම පිළිගෙන තිබේ. දෙවන වටයෙන් පසු සාකච්ඡා තාවකාලිකව නතර කෙරුණේ තීරණාත්මක සම්මුතියකට එළඹීමකින් තොරව වුවද, දිගින් දිගටම සංවාදයේ යෙදීමට දෙපාර්ශවයම එකඟ වී ඇත.
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමේ ඉරණම
මෙම මුහුදු මාර්ගය අර්ධ වශයෙන් වසා දැමීම ලෝක බලශක්ති වෙළඳපොළ තුළ දැඩි කනස්සල්ලක් ඇති කර තිබේ. ඇමරිකා-ඉරාන ආතතිය හේතුවෙන් මේ වසරේ බ්රෙන්ට් (Brent) බොරතෙල් මිල 13% කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇත. පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයෙන් තෙල් අපනයනය කරන ප්රධාන මාර්ගය මෙය බැවින්, මෙහි බාධාවන් දිගින් දිගටම පැවතුණහොත් බරපතල ආර්ථික ප්රතිවිපාක ඇති විය හැකි බව විශ්ලේෂකයෝ පවසති.
මෙම සමුද්ර සන්ධිය සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දැමීමට ඉඩ ඇති යෝජනා සඳහා ඉරාන පාර්ලිමේන්තුවේ සහය ලැබී තිබුණද, ඒ පිළිබඳ අවසන් තීරණය ගැනීමේ බලය ඇත්තේ උත්තරීතර නායක කමේනි යටතේ පවතින උත්තරීතර ජාතික ආරක්ෂක මණ්ඩලයටය
වැඩෙන නොසන්සුන්තාවය.
කලාපයේ සමාජ මාධ්ය වාර්තා සහ ඇසින් දුටු සාක්ෂි මගින් ද වැඩෙන නොසන්සුන්තාවයක් පෙන්නුම් කරයි. මෑතකදී ‘X’ පණිවුඩයක් මගින් අනාවරණය කර තිබුණේ ඉරාන ප්රහාරක බෝට්ටු ඇමරිකානු තෙල් නැවක් වෙත ළඟා වූ බවයි. තවත් වාර්තාවක් පෙන්වා දුන්නේ මෙම සමුද්ර සන්ධිය ඇමරිකානු හමුදාවන්ට “මරු කතරක්” විය හැකි බවට ඉරාන හිටපු නිලධාරීන් අනතුරු අඟවා ඇති බවයි.
කෙසේ වෙතත්, ඉරාන රාජ්ය මූලාශ්ර එවැනි සිදුවීම් ප්රතික්ෂේප කර ඇති අතර, සිවිල් නෞකාවක් අත්වැරදීමකින් තම මුහුදු සීමාවට ඇතුළු වූ බවත් එයට අනතුරු ඇඟවීම් කර පිටත් කර යැවූ බවත් පවසා ඇත.
සාකච්ඡා පැවැත්වෙන අතරතුර ජාත්යන්තර ප්රජාව දැඩි අවධානයෙන් පසුවෙයි. ඇමරිකාවේ ප්රධාන මිතුරෙකු වන ඊශ්රායලය, ඉරානයේ සියලුම යුද ශක්තීන් ආවරණය වන පරිදි “පූර්ණ ගිවිසුමක්” ඉල්ලා සිටියි. ඉරානයට සහය දක්වන රුසියාව සහ චීනය ඉල්ලා සිටින්නේ මහා පරිමාණ යුද්ධයක් වළක්වා ගැනීම සඳහා ඉවසීමෙන් කටයුතු කරන ලෙසය.
ඇමරිකානු ගුවන්යානා ප්රවාහන නෞකා ප්රහාරක දුරින් පවතින අතර, ඉරානය සතු අධිවේගී (hypersonic) මිසයිල සූදානමින් පවතින බැවින් තත්ත්වය ඉතා අවදානම් සහගතය. එහෙත් විශේෂඥයන් පවසන්නේ මෙම අභ්යාසයන් යුද්ධයක පෙරනිමිත්තකට වඩා දෙපාර්ශවය අතර පවතින බලය පෙන්වීමේ ක්රියාවක් විය හැකි බවය.
මෙම තත්ත්වය 2025 වසරේදී ඊශ්රායල ප්රහාරවලට ඉරානය දැක්වූ ප්රතිචාරවලට සමාන වුවද, වර්තමානයේ පවතින යුද අභ්යාස, සාකච්ඡා සහ හමුදා මෙහෙයවීම් ඇමරිකා-ඉරාන සබඳතාවල ඉතා තීරණාත්මක සහ අවදානම් සහගත නව පරිච්ඡේදයක් සනිටුහන් කරයි.
