උපේක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
ඉරානය සමඟ පැවැති දීර්ඝ සාකච්ඡා එකඟතාවයකින් තොරව අවසන් වීමත් සමඟ, ලෝක බලශක්ති සැපයුමෙන් 20%ක් ගලා යන හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය වහාම ක්රියාත්මක වන පරිදි අවහිර කිරීමට (Blockade) පියවර ගන්නා ලෙස අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් නාවික හමුදාවට නියෝග කර ඇතැයි රොයිටර් වාර්තා කරයි.
සති දෙකක කාලයක් සඳහා ප්රකාශයට පත් කර තිබූ බිඳෙනසුලු සටන් විරාමය ද මෙම තීරණයත් සමඟ අවදානමට ලක්ව ඇත. ඉරානය විසින් හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන නෞකාවලින් අයථා ලෙස ලබාගන්නා ‘සංක්රමණ ගාස්තු’ (Tolls) ගෙවන ඕනෑම නෞකාවක් අන්තර්ජාතික මුහුදේදී අත්අඩංගුවට ගන්නා ලෙසත්, ඉරානය විසින් මුහුදේ අතුරා ඇති බෝම්බ විනාශ කරන ලෙසත් ට්රම්ප් ඇමරිකානු නාවික හමුදාවට උපදෙස් දී තිබේ.
තම ‘ටෘත් සෝෂල්’ (Truth Social) ගිණුමේ සටහනක් තබමින් ජනාධිපතිවරයා අවධාරණය කළේ, “හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියට ඇතුළු වන හෝ පිටවන ඕනෑම නෞකාවක් අවහිර කිරීමේ ක්රියාවලිය ලොව දක්ෂතම නාවික හමුදාව වන අමෙරිකානු නාවික හමුදාව වහාම ආරම්භ කරනු ඇත” යනුවෙනි.
එමෙන්ම සාමකාමී නෞකාවලට හෝ අමෙරිකානු හමුදාවන්ට පහර දෙන ඕනෑම ඉරාන ජාතිකයෙකුට දරුණු ප්රතිප්රහාර එල්ල කරන බවට ද ඔහු අනතුරු ඇඟවීය.
දෙපාර්ශ්වයම එකිනෙකාට චෝදනා කරති
සති හයක දරුණු යුධ ගැටුම්වලින් පසු දහස් ගණනක් මියගොස් ලෝක තෙල් මිල ඉහළ ගොස් ඇති පසුබිමක, මෙම සාකච්ඡා බිඳ වැටීම සම්බන්ධයෙන් දෙපාර්ශ්වයම එකිනෙකාට චෝදනා කරති. අමෙරිකානු නියෝජිත කණ්ඩායමේ ප්රධානී, උප ජනාධිපති ජේ.ඩී. වෑන්ස් පැවසුවේ ඉරානය සිය න්යෂ්ටික අභිලාෂයන් අත්හැරීමට අකමැති වීම සාකච්ඡා අසාර්ථක වීමට ප්රධාන හේතුව වූ බවය.
“අපගේ රතු ඉරි (Red Lines) මොනවාදැයි අපි ඉතා පැහැදිලිව ප්රකාශ කළා. නමුත් ඉරානය න්යෂ්ටික අවි නිපදවන්නේ නැති බවට සහතිකයක් දීමට සූදානම් නැහැ,” යැයි වෑන්ස් පැවසීය.
මීට ප්රතිචාර දක්වමින් ඉරාන පාර්ලිමේන්තු කථානායක මොහොමඩ් බාකර් කලීබාෆ් ප්රකාශ කළේ ඉරානය ඉදිරිගාමී යෝජනා ඉදිරිපත් කළද, තෙහෙරානයේ විශ්වාසය දිනා ගැනීමට අමෙරිකාව අසමත් වූ බවයි.
ඉරානයේ ඉල්ලීම් සහ කලාපීය තත්ත්වය
- ඉරානය මෙම සාකච්ඡාවලදී කරුණු කිහිපයක් ඉල්ලා තිබේ:
- හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියේ පාලනය ඉරානයට පැවරීම.
- යුධ වන්දි ලබා දීම.
- ලෙබනනය ඇතුළු මුළු කලාපය පුරාම සටන් විරාමයක් ප්රකාශ කිරීම.
- විදේශයන්හි රඳවා ඇති ඉරාන වත්කම් නිදහස් කිරීම.
කෙසේ වෙතත්, අමෙරිකාවේ සහාය ලබන ඊශ්රායලය ලෙබනනයේ හිස්බුල්ලා ඉලක්ක වෙත දිගින් දිගටම ප්රහාර එල්ල කරන අතර, එම ගැටුම ඉරාන-අමෙරිකානු සටන් විරාමයට අදාළ නොවන බව ඊශ්රායලයේ ස්ථාවරය වී ඇත.
බලශක්ති අර්බුදය
පසුගිය අඟහරුවාදා ඇති කරගත් සටන් විරාමයෙන් පසු අද (12) බොරතෙල් පටවාගත් නෞකා තුනක් හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කර තිබිණි. තවත් නෞකා සිය ගණනක් එහි සිරවී පවතී. ට්රම්ප්ගේ නව නියෝගයත් සමඟ ලෝක බලශක්ති වෙළඳපොළ යළිත් දැඩි අර්බුදයකට ලක්වීමේ ලකුණු පහළ වී තිබේ.
ලෝකයේ දෛනික බොරතෙල් පරිභෝජනයෙන් 20%ක් පමණ ප්රවාහනය කෙරෙන ප්රධානතම මුහුදු මාර්ගය වන්නේ හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියයි. ජනාධිපති ට්රම්ප්ගේ නව නියෝගයත් සමඟ මෙම පටු මුහුදු තීරය අවහිර වීම, ගෝලීය තෙල් සැපයුම් දාමයේ “ගෙල සිර කිරීමක්” බඳුය. විශේෂයෙන්ම සවුදි අරාබිය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය, කුවේටය සහ ඉරාකය වැනි ලොව ප්රමුඛතම තෙල් අපනයනය කරන රටවල නෞකා ගමන් කරන්නේ මෙම කලාපය හරහාය.
මෙම නියෝගය හේතුවෙන් සැපයුම අඩාල වීම හුදෙක් ප්රාදේශීය ගැටලුවක් නොව, ලොව පුරා බලශක්ති මිල ගණන් ක්ෂණිකව ඉහළ යාමටත්, කාර්මික නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ යාමටත් සෘජුවම බලපාන සාධකයකි.
ඉරානය විසින් අය කරනු ලබන සංක්රමණ ගාස්තු ගෙවන නෞකා අත්අඩංගුවට ගැනීමට අමෙරිකානු නාවික හමුදාවට ලැබී ඇති බලතල හේතුවෙන් අන්තර්ජාතික නාවික සමාගම් දැඩි බියකට පත්ව ඇත. මේ වන විටත් සූවස් ඇළ සහ අනෙකුත් විකල්ප මාර්ග භාවිත කිරීමට උත්සාහ කළද, හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියට පවතින උපායමාර්ගික වැදගත්කම හේතුවෙන් එම විකල්පයන් සැපයුම් ඉල්ලුම සපුරාලීමට ප්රමාණවත් නොවේ. මේ නිසා බොරතෙල් බැරලයක මිල නුදුරු දින කිහිපය තුළදී වාර්තාගත ලෙස ඉහළ යා හැකි අතර, එය සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල ආර්ථිකයන් බරපතළ ලෙස කඩා වැටීමට පවා හේතු විය හැකිය.
යුධමය තත්ත්වය සහ වෙළෙඳපොළ අනියත බව
ජනාධිපතිවරයාගේ මෙම දැඩි තීරණය හුදෙක් ආර්ථික සම්බාධකයක් පමණක් නොව, එය යුධමය ස්වභාවයක් ගනු ලබන්නකි. ඉරානය විසින් අතුරා ඇති මුහුදු බෝම්බ විනාශ කිරීමට සහ ඕනෑම ප්රහාරයකට දරුණු ලෙස ප්රතිප්රහාර එල්ල කිරීමට නාවික හමුදාවට උපදෙස් දීම හරහා කලාපය තුළ පූර්ණ පරිමාණයේ යුද්ධයක් ඇතිවීමේ අවදානම ඉහළ ගොස් ඇත. ආයෝජකයින් මෙවැනි අස්ථාවර තත්ත්වයන් හමුවේ බලශක්ති වෙළෙඳපොළෙන් ඉවත් වීමට පෙළඹෙන අතර, එමඟින් තෙල් වෙළෙඳාමේ “අනියත බව” (Volatility) උපරිම වී තිබේ.
අනෙක් අතට, ලෙබනනයේ ඊශ්රායල ප්රහාර දිගින් දිගටම සිදුවීමත්, ඉරානය සටන් විරාමයකට පූර්ව කොන්දේසි ඉදිරිපත් කිරීමත් හමුවේ සාමකාමී විසඳුමක් කරා යාමට තිබූ අවස්ථාවන් ඇහිරී ගොස් ඇත. මෙවැනි දේශපාලනික සහ මිලිටරිමය තත්ත්වයන් හමුවේ, ලෝක බලශක්ති වෙළෙඳපොළ සැපයුම් හිඟයකට පමණක් නොව, දැඩි මිල උච්චාවචනයකට ලක්ව ඇති අතර, එය ඉදිරි මාස කිහිපය තුළ ලෝක ආර්ථික වර්ධන වේගය අඩාල කිරීමට සමත් වනු ඇත.
