උපේක්ෂා උඩවැරැල්ල.
මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින දැඩි දේශපාලනික නොසන්සුන්තාව සහ යුදමය තත්ත්වය හේතුවෙන් ගෝලීය වෙළඳපොළේ බොරතෙල් මිල ඉහළ යාම, ශ්රී ලංකාව ඇතුළු ආසියානු සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල මුදල් ඒකක ඇමරිකානු ඩොලරයට සාපේක්ෂව අවප්රමාණය වීමට ඍජුවම බලපා ඇති බව ශ්රී ලංකා මහ බැංකුව පවසයි.
ශ්රී ලංකා මහ බැංකුවේ නවතම දත්ත වාර්තාවලට අනුව, ඇමරිකානු ඩොලරයක විකුණුම් මිල රුපියල් 334.26ක් ලෙස සටහන් වන අතර, මෙය 2023 වසරේ ජූලි මස 31 වැනිදා වාර්තා වූ රුපියල් 335.40ක සීමාවට පසුව ඩොලරයේ අගය ඉහළ ගිය ඉහළම අවස්ථාවකට ආසන්න වීමකි.
විනිමය අනුපාතය තීරණය වන ඉල්ලුම සහ සැපයුම
කොළඹදී පැවැති සම්මන්ත්රණයකදී අදහස් දක්වමින් මහ බැංකු අධිපතිවරයා පෙන්වා දුන්නේ වත්මන් රුපියලේ අගය කෙරෙහි එල්ල වී ඇති පීඩනය දේශීය ආර්ථික අර්බුදයක ප්රතිඵලයක් නොව, සම්පූර්ණයෙන්ම බාහිර ගෝලීය සාධක මත පදනම් වූවක් බවය.
මැදපෙරදිග අර්බුදය ශ්රී ලංකාවේ රුපියලට බලපාන සැබෑ ආර්ථික විද්යාත්මක යාන්ත්රණය වටහා ගැනීම මේ තත්ත්වය තේරුම් ගැනීමට අවශ්ය මැදහත් පුද්ගලයින්ට වැදගත් වේ. මේ සරල තේරුම් කිරීම ඔවුන් වෙනුවෙනි.
ශ්රී ලංකාව තම පරිභෝජනය සඳහා අවශ්ය බොරතෙල් සහ සෙසු ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන සියල්ලම ආනයනය කරනු ලබන්නේ මැදපෙරදිග කලාපයෙන් හෝ එම කලාපීය නාවික මාර්ග හරහාය. මේ හේතුවෙන්, මැදපෙරදිග කලාපයේ හටගන්නා යුදමය ගැටුම්, හෝර්මූස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) වැනි ප්රධාන මුහුදු ප්රවාහන මාර්ග අවහිර වීම් හෝ වෙනත් භූ-දේශපාලනික නොසන්සුන්තාවන් හේතුවෙන් ලෝක වෙළඳපොළේ ඉන්ධන සඳහා පවතින ඉල්ලුමේ පීඩනය වැඩි වන විට, ගෝලීය බොරතෙල් මිල ශීඝ්රයෙන් ඉහළ යයි.
මෙම තත්ත්වය ශ්රී ලංකා රුපියල ඩොලරයට සාපේක්ෂව අවප්රමාණය වීමට බලපාන ප්රධාන ආර්ථික විද්යාත්මක සාධකයකි. එය සිදුවන්නේ මෙසේය.
ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල ඉහළ යාමත් සමඟ ශ්රී ලංකාවේ ආනයන වියදම් (Import Bills) අතිවිශාල ලෙස ඉහළ යයි. ශ්රී ලංකාව ජාත්යන්තර වෙළඳපොළෙන් තෙල් මිලදී ගැනීමේදී ඒ සඳහා ගෙවීම් කළ යුත්තේ ඇමරිකානු ඩොලර් (USD) වලිනි. එහිදී (උදාහරණයක් ලෙස බ්රෙන්ට් බොරතෙල් මිල ශීඝ්රයෙන් ඉහළ යන අවස්ථාවලදී) පෙර මිලදී ගත් තෙල් ප්රමාණයම ලබා ගැනීමට වුවද, පෙරට වඩා වැඩි ඩොලර් ප්රමාණයක් වැය කිරීමට රටට සිදුවේ.
මෙලෙස ඉන්ධන මිල ඉහළ යද්දී, ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව වැනි ප්රධාන ආනයනකරුවන්ට තෙල් වෙනුවෙන් ගෙවීම් කිරීමට විදේශ විනිමය වෙළඳපොළෙන් විශාල වශයෙන් ඩොලර් මිලදී ගැනීමට සිදුවේ. මෙහි සරල ආර්ථික විද්යාත්මක සිද්ධාන්තය වන්නේ, වෙළඳපොළ තුළ ඇමරිකානු ඩොලරය සඳහා පවතින ඉල්ලුම අධික ලෙස ඉහළ යන අතරතුර, අපනයන ඉපයීම්, සංචාරක ව්යාපාරය හෝ විදේශ ප්රේෂණ හරහා රටට ලැබෙන ඩොලර් සැපයුම ඒ හා සමානව ඉහළ නොයෑමය.
ඉල්ලුම සහ සැපයුම පිළිබඳ මූලික නීතියට අනුව, ඩොලරය සඳහා පවතින ඉල්ලුම ඉහළ ගොස් සැපයුම සීමා වන විට ඩොලරයේ මිල ඉහළ යන අතර, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස රුපියල අවප්රමාණය වේ.
මෙම ක්රියාවලිය රටේ සමස්ත වෙළඳ සහ ජංගම ගිණුම් හිඟය (Trade and Current Account Deficit) තවදුරටත් පුළුල් කරයි. ඉන්ධන ආනයන වියදම ඉහළ යාම නිසා රටේ සමස්ත ආනයන වියදම, අපනයන ආදායමට වඩා බෙහෙවින් වැඩි වන අතර, එය ගෙවුම් ශේෂය (Balance of Payments) දැඩි ලෙස පිරිහීමට ලක් කරයි.
මෙම තත්ත්වය කළමනාකරණය කරගැනීම සඳහා රජයට සහ මහ බැංකුවට විදේශ විනිමය සංචිත වැය කිරීමට සිදුවේ, නැතහොත් රුපියලේ අගය පහළ යාමට ඉඩ හැරීමට (Let the Rupee Fall) සිදුවේ.
අමතර පීඩනයන් සහ සරල උදාහරණයක්
මෙම මූලික බලපෑමට අමතරව, තෙල් මිල ඉහළ යාම නිසා ප්රවාහන ගාස්තු, විදුලි නිෂ්පාදන වියදම් සහ දේශීය නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ ගොස් රට තුළ උද්ධමනයක් (Inflation) නිර්මාණය වේ. ගෝලීය අවිනශ්චිතතාව සහ නාවික ප්රවාහන ගාස්තු ඉහළ යාම හේතුවෙන් සංචාරක ක්ෂේත්රයට සහ අපනයනවලට ද දැඩි බාධා එල්ල විය හැකිය. එමෙන්ම මැදපෙරදිග කලාපයේ රැකියාවල නියුතු ශ්රී ලාංකිකයන්ගේ රැකියා සුරක්ෂිතතාවට ගැටුම් හරහා බලපෑම් එල්ල වුවහොත් විදේශ ප්රේෂණ ගලා ඒම ද පහළ යයි. මේ සියලු සාධකයන් හරහා රටට ඩොලර් ගලා ඒම සීමා වන බැවින්, රුපියල මත පවතින පීඩනය තවදුරටත් තීව්ර වේ.
මෙය සරල උදාහරණයකින් පැහැදිලි කරගත හැකිය. සාමාන්ය තත්ත්වයක් යටතේ ශ්රී ලංකාව මාසික ඉන්ධන ආනයනය සඳහා ඩොලර් මිලියන 500ක් වැය කරන්නේ යැයි උපකල්පනය කළහොත්, මැදපෙරදිග යුදමය හෝ ප්රවාහන බාධාකාරී තත්ත්වයක් තුළ එම තෙල් ප්රමාණයටම ඩොලර් මිලියන 700ක් වැය කිරීමට සිදුවේ. එහිදී අමතරව සොයාගත යුතු වන ඩොලර් මිලියන 200ක ප්රමාණය වෙනුවෙන් වාණිජ බැංකු සහ මහ බැංකුව විදේශ විනිමය වෙළඳපොළට මුදාහරින ඩොලර් ප්රමාණය ඉහළ දැමීමට හෝ රුපියල් ලබා දී ඩොලර් මිලදී ගැනීමට උත්සාහ කිරීම නිසා රුපියල දුර්වල වේ.
මේ ඉල්ලුම, සැපයුම සහ විදේශ විනිමය පදනම් කරගත් පිරිසිදු ආර්ථික විද්යාත්මක යාන්ත්රණයක ඵලයකි. මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින නොසන්සුන්තා හමුවේ, මෙරට තුළ කිහිප වතාවක්ම ඉන්ධන මිල ඉහළ දැමීමට සිදු වූ අතර, රුපියල ද අඛණ්ඩව පහළ බැසීමට ලක් විය. මෙය ලංකාවට පමණක් පොදු වන කාරණාවක් නොවනක බව ඔබ වටහා ගත යුතුය.
ආසියානු කලාපීය මුදල් ඒකකවල අවප්රමාණය වීම් සංසන්දනය
වත්මන් ගෝලීය තත්ත්වය හමුවේ ශ්රී ලංකාවට වඩා කලාපයේ අනෙක් රටවල මුදල් ඒකක දැඩි ලෙස අවප්රමාණය වීමකට ලක්ව ඇති බව මහ බැංකු දත්ත පෙන්වා දෙයි. මේ වසරේ මෙතෙක් ගතවූ කාලය තුළ කලාපීය මුදල් ඒකක ඇමරිකානු ඩොලරයට සාපේක්ෂව අවප්රමාණය වී ඇති ප්රතිශතයන් පහත පරිදි වේ:
| රට සහ මුදල් ඒකකය | අවප්රමාණය වූ ප්රතිශතය (%) |
| ඉන්දියාව (ඉන්දීය රුපියල) | 6.4% |
| නේපාලය (නේපාල රුපියල) | 6.25% |
| ඉන්දුනීසියාව (ඉන්දුනීසියානු රුපියයි) | 5.2% |
| ශ්රී ලංකාව (ශ්රී ලංකා රුපියල) | 4.8% |
| පිලිපීනය (පිලිපීන පෙසෝ) | 4.7% |
| තායිලන්තය (තායිලන්ත බාත්) | 4.0% |
මෙම දත්තයන්ට අනුව පැහැදිලි වන්නේ ශ්රී ලංකා රුපියල අවප්රමාණය වී ඇත්තේ (සියයට 4.8) අනෙකුත් සාමාන්ය ආර්ථික මට්ටම් සහිත රටවලට ද පොදු වූ බාහිර ගෝලීය බලපෑමට සමානුපාතිකව බවයි.
2022 කඩාවැටීම සහ වත්මන් තත්ත්වය අතර වෙනස
මහ බැංකු අධිපතිවරයා මෙහිදී විශේෂයෙන් අවධාරණය කළේ 2022 වසරේදී ශ්රී ලංකා රුපියල අතිවිශාල ලෙස කඩාවැටීමට ලක්වූයේ බාහිර ගෝලීය තත්ත්වයන් නිසා නොව, ශ්රී ලංකාවට පමණක් බලපෑ අභ්යන්තර දේශීය ආර්ථික වැරදි සහ ප්රතිපත්තිමය බිඳවැටීම් හේතුවෙන් බවය.
නමුත් වත්මන් තත්ත්වය ඊට හාත්පසින්ම වෙනස් වන අතර, මෙවර රුපියල මත ඇති වී තිබෙන පීඩනය ගෝලීය භූ-දේශපාලනික තත්ත්වයන් මත තීරණය වූවක් බව ද, එය අනෙකුත් ආසියානු සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලට ද පොදුවේ බලපා ඇති ස්වභාවයක් බව ද මහ බැංකු අධිපතිවරයා වැඩිදුරටත් ප්රකාශ කළේය.
