උපෙක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
ජූනි 17 සහ 18 යන දිනවල අත්සන් තැබූ තාවකාලික සාම ගිවිසුම (Memorandum of Understanding) හරහා දීර්ඝ කාලීන ඉරාන-ඇමරිකා ගැටුම අවසන් කිරීමේ වැදගත් පියවරක් ගෙන තිබේ. එක්සත් ජනපද උප ජනාධිපති ජේ.ඩී. වෑන්ස් මෙම සමස්ත ක්රියාවලියේ ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරමින් සිටී. කෙසේ වුවත්, ලෙබනනයේ ඊශ්රායල-හිස්බුල්ලා ගැටුම් උත්සන්න වීම හේතුවෙන් ස්විට්සර්ලන්තයේ පැවැත්වීමට සැලසුම් කර තිබූ තාක්ෂණික සාකච්ඡා තාවකාලිකව ප්රමාද වී තිබේ. මේ වන විට ඊශ්රායලය සහ හිස්බුල්ලා සංවිධානය අතර ද සටන් විරාමයකට එකඟතාව පළ වී ඇත.
යුද්ධයේ පසුබිම
2026 පෙබරවාරි 28 දින එක්සත් ජනපදය ඉරානයට පහර දීමත් සමග ආරම්භ වූ මෙම සන්නද්ධ ගැටුම ලෝකයේ සියල්ලන්ටම එක ලෙස දැනුනේය. ඉන්දියන් සාගරයේ ඉතා කුඩා දූපතක ජීවත්වන අපද මේ යුද්ධයට අපේ බත් බතිනුත් වන්දි ගෙව්වේ.ය
මාස තුනකට ආසන්න කාලයක් පුරා දරුණු දරුණු යුද්ධය ගෝලීය ආර්ථිකය බිඳ දැම්මේය. , ඉරාන වරායන් වට කරමින් එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව දියත් කළ අවහිරතාව සහ හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියේ නැව් ගමනාගමනය අත්හිටුවීම ඛනිජ තෙල් වෙළඳපොළ අර්බුදයකට හෙළීය. ලෝක තෙල් සැපයුමෙන් පහෙන් එකක් පමණ ගමන් කරන්නේ මෙම වැදගත් හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා බැවින්, මෙම තත්ත්වය එක්සත් ජනපදය ඇතුළු ලොව පුරා උද්ධමනය ඉහළ යාමට සෘජුවම බලපෑවේය.
තාවකාලික සාම ගිවිසුමේ (Islamabad MOU) අන්තර්ගත ප්රධාන කොන්දේසි 14
දෙපාර්ශවය අතර ඇති කරගත් මෙම තාවකාලික එකඟතාව වඩාත් ශක්තිමත් පදනමකින් ක්රියාත්මක කිරීම සඳහා ප්රධාන කොන්දේසි 14ක් ඇතුළත් කර තිබේ.
- සටන් වහාම නැවතීම: දෙපාර්ශවය අතර පවතින සියලුම සන්නද්ධ ගැටුම් සහ හමුදාමය ක්රියාමාර්ග වහාම ක්රියාත්මක වන පරිදි අවසන් කළ යුතුය.
- එක්සත් ජනපද නාවික අවහිරය ඉවත් කිරීම: ඉරාන වරායන් ඉලක්ක කරගෙන පනවා තිබූ එක්සත් ජනපද නාවික හමුදා අවහිරතාවන් වහාම ඉවත් කිරීමට පියවර ගත යුතුය.
- හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය විවෘත කිරීම: හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ජාත්යන්තර නැව් සහ තෙල් ටැංකි ගමනාගමනය නැවත ආරම්භ කළ යුතුය.
- මුල් මාස 60 සඳහා ගාස්තු රහිත ප්රවේශය: ගිවිසුම ක්රියාත්මක වන පළමු මාස 60 ක කාලය තුළ හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා යාත්රා කරන නැව් සඳහා කිසිදු ගාස්තුවක් අය නොකළ යුතුය.
- තාක්ෂණික සාකච්ඡා සඳහා මාස 60 ක කාලයක් ලබා දීම: අවසාන සහ ස්ථිර සාම ගිවිසුමකට එළඹීම සඳහා වසර පහක (මාස 60 ක) සංක්රාන්ති කාල සීමාවක් වෙන් කළ යුතුය.
- න්යෂ්ටික වැඩසටහන පිළිබඳ සාකච්ඡා: ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහනේ අනාගතය සහ එහි සීමාවන් පිළිබඳව ඉදිරි මාස 60 තුළ පුළුල් තාක්ෂණික සාකච්ඡා පැවැත්විය යුතුය.
- ප්රාදේශීය ප්රොක්සි සංවිධාන පාලනය: හිස්බුල්ලා ඇතුළු මැදපෙරදිග කලාපයේ ක්රියාත්මක වන ඉරාන හිතවාදී ප්රොක්සි සංවිධානවල ක්රියාකාරකම් පාලනය කිරීම පිළිබඳව එකඟතාවලට පැමිණිය යුතුය.
- හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියේ ආරක්ෂක පාලනය: හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියේ දිගුකාලීන ආරක්ෂාව සහ එහි පාලන බලතල බෙදී යන ආකාරය පිළිබඳව තාක්ෂණික මට්ටමින් සාකච්ඡා කළ යුතුය.
- ඩොලර් බිලියන 300 ක ප්රතිසංස්කරණ අරමුදල: යුද්ධයෙන් විනාශ වූ ඉරානයේ යටිතල පහසුකම් ප්රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා කලාපීය හවුල්කාර රටවලින් අවම වශයෙන් ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 300 ක අරමුදලක් සම්පාදනය කළ යුතුය.
- කලාපීය ස්ථාවරත්වය සහ සහයෝගීතාව: මැදපෙරදිග කලාපයේ සමස්ත ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම සඳහා අසල්වැසි රාජ්යයන් සමග එක්ව කටයුතු කළ යුතුය.
- ගිවිසුම තාවකාලික මට්ටමක පවත්වා ගැනීම: මෙම Islamabad MOU එකඟතාව ස්ථිර එකක් නොවන අතර, එය අවසාන විසඳුමකට එළඹෙන තෙක් පවතින තාවකාලික පියවරක් ලෙස සැලකිය යුතුය.
- ආරක්ෂිත නාවික ගමනාගමනය සහතික කිරීම: ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශයේ අධීක්ෂණය යටතේ සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන සියලුම වාණිජ සහ තෙල් ටැංකි සඳහා උපරිම ආරක්ෂාව සැපයිය යුතුය.
- ලෙබනන් දේශසීමා ගැටුම් නැවතීම: ගිවිසුමේ සාර්ථකත්වය උදෙසා ඊශ්රායලය විසින් ලෙබනනයේ සිදු කරන සියලුම හමුදා මෙහෙයුම් නතර කළ යුතු අතර හිස්බුල්ලා සංවිධානය ද ප්රහාරවලින් වැළකී සිටිය යුතුය.
- දිගුකාලීන වාණිජ අයිතීන් පිළිබඳ සමාලෝචනය: IRGC (ඉස්ලාමීය විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය) මාධ්ය පෙන්වා දෙන පරිදි, මාස 60 ක සහන කාලයෙන් පසුව සමුද්ර සන්ධිය භාවිතය වෙනුවෙන් දිගුකාලීනව ගාස්තු අය කිරීමේ හැකියාව පිළිබඳව නැවත සමාලෝචනය කිරීමට අවස්ථාව තිබිය යුතුය.
වෑන්ස්ගේ කාර්යභාරය සහ ප්රකාශ
එක්සත් ජනපද උප ජනාධිපති ජේ.ඩී. වෑන්ස් මෙම ගිවිසුම සාර්ථක කරගැනීම පිටුපස සිටින ප්රධාන මැදිහත්කරු වේ. ගිවිසුම ආරක්ෂා කරමින් අදහස් දැක්වූ වෑන්ස් ප්රකාශ කළේ, “ඉරානය සිය හැසිරීම වෙනස් කරගතහොත් මැදපෙරදිග සමග පරිවර්තනීය සහ සාමකාමී සම්බන්ධතාවයක් ඇති වනු ඇති බවය. එසේ නොමැති වුවහොත් ඔවුන්ගේ හමුදාව සහ න්යෂ්ටික වැඩසටහන සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කිරීමට සිදු වනු ඇත” යනුවෙනි.
ඔහු මෙහිදී ඊශ්රායලයේ සමහර දැඩි ප්රතික්රියා විවේචනය කිරීමට ද කටයුතු කළේය. එමෙන්ම, මෙම ගිවිසුම යම් හෙයකින් අසාර්ථක වුවහොත් එහි සම්පූර්ණ දොස් තමන් වෙත පැවරීමට ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සූදානමින් සිටින බවට ඔහු මාධ්ය හමුවේ විහිළුවක් ද කළේය. දේශපාලන විශ්ලේෂකයින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම සාම ක්රියාවලියේ සාර්ථකත්වය හෝ අසාර්ථකත්වය වෑන්ස්ගේ 2028 ජනාධිපතිවරණ අපේක්ෂකත්වයට විශාල දේශපාලන වාසියක් හෝ බරපතළ අවදානමක් ගෙන දිය හැකි බවයි.
පසුගිය පැය 24 තුළ තත්ත්වය (ජූනි 18-19)
ලෙබනන් දේශසීමාවේ ඊශ්රායලය සහ හිස්බුල්ලා අතර ගැටුම් උත්සන්න වීම හේතුවෙන් ඉරානය සාකච්ඡාවලට සහභාගී වීම ප්රමාද කළ අතර, ඒ සමගම උප ජනාධිපති වෑන්ස් ද සිය ස්විට්සර්ලන්ත සංචාරය අවලංගු කළේය. මේ හේතුවෙන් සැලසුම් කර තිබූ තාක්ෂණික සාකච්ඡා ප්රමාද වී තිබේ. කෙසේ වුවත්, නවතම තත්ත්වය යටතේ ඊශ්රායලය සහ හිස්බුල්ලා අතර සටන් විරාමයකට එකඟතාව පළ වී ඇත.
මේ අතර, හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා සෞදි අරාබියට අයත් තෙල් ටැංකි ඇතුළු ජාත්යන්තර වාණිජ නැව් ගමනාගමනය නැවත ආරම්භ වී තිබේ. ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශය නිල වශයෙන් ප්රකාශ කළේ අත්සන් තැබූ ගිවිසුමට අනුකූලව සමුද්ර සන්ධිය තුළ ආරක්ෂිත ගමනාගමන කටයුතු සිදු වන බවයි.
ජාත්යන්තර සහ ඉරාන මාධ්ය දෘෂ්ටිකෝණය
රොයිටර්, සීඑන්එන්, ගාඩියන්, ඒපී සහ එන්වයිටී වැනි බටහිර ප්රධාන පෙළේ මාධ්ය වාර්තා කරන්නේ මෙම ගිවිසුම හරහා ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල ස්ථාවර වන අතර, එය ගෝලීය ආර්ථිකයට විශාල සහනයක් වනු ඇති බවය. කෙසේ වෙතත්, ඇමරිකානු රිපබ්ලිකන් පක්ෂයේ සිටින යුද්ධවාදී (Hawk) කණ්ඩායම් චෝදනා කරන්නේ මෙමගින් ඉරානයට අනවශ්ය ලෙස විශාල සහන ලබා දී ඇති බවය.
අනෙක් අතට, ෆාර්ස් නිව්ස් ඇතුළු ඉරාන මාධ්ය වාර්තා කරන්නේ ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයා මෙම ගිවිසුමට අවසර ලබා දුන්න ද, ඔහු මේ පිළිබඳව මූලික වශයෙන් වෙනස් මතයක පසුවන බවය. මෙම තීරණයේ වගකීම ඉරාන ජනාධිපති පෙසෙෂ්කියන් සහ ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලය සතු බව උත්තරීතර නායකයා අවධාරණය කර තිබේ. ඉරාන පාර්ශ්වය වැඩිදුරටත් කියා සිටින්නේ ගිවිසුම ඉදිරියට යාමට නම් ඊශ්රායලය ලෙබනනයේ සියලුම හමුදා මෙහෙයුම් නතර කළ යුතු බවය.
අනාගත අවදානම් සහ ශ්රී ලංකාවට ඇති බලපෑම
මෙම ගිවිසුම මගින් තෙල් මිල ස්ථාවර කිරීමට තාවකාලික සහනයක් ලැබුණ ද, ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන සහ ප්රොක්සි සංවිධාන පිළිබඳ මූලික දේශපාලන ගැටලු ඉදිරි මාස 60 දක්වා කල් දමා තිබීම අවදානමකි. ලෙබනනයේ ගැටුම් නැවත උත්සන්න වුවහොත් මෙම සාම එකඟතාව ඕනෑම මොහොතක බිඳ වැටිය හැකිය. එමෙන්ම, මුහුදේ පවතින බාධක ඉවත් කිරීම මෙන්ම නැව් රක්ෂණ කටයුතු සාමාන්ය තත්ත්වයට පත්වීමට තවත් මාස කිහිපයක් ගත වනු ඇත.
කෙසේ වුවත්, මෙම ගිවිසුම හරහා ගෝලීය තෙල් මිල ස්ථාවර වීම ශ්රී ලංකාවට ධනාත්මක ලෙස බලපානු ඇත. එමගින් මෙරට ඉන්ධන මිල පාලනය කරගැනීමට, උද්ධමනය අඩු කරගැනීමට සහ ආර්ථිකයට විශාල සහනයක් ලබා ගැනීමට අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත. මැදපෙරදිග කලාපීය ස්ථාවරත්වය ශ්රී ලංකාවේ ජාත්යන්තර වෙළඳාමට සහ විදේශ ප්රේෂණ ආදායම් වර්ධනය කරගැනීමට ද සෘජුවම උපකාරී වේ.
මෙම තාවකාලික ගිවිසුම ඉරාන-ඇමරිකා රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතාවල තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂයකි. එහි සාර්ථකත්වය ඉදිරි මාස 60 තුළ කොන්දේසි ක්රියාත්මක වන ආකාරය සහ ලෙබනනයේ පවතින ස්ථාවරත්වය මත තීරණය වනු ඇත.
