කපිල කේ. හීනටියන –
2026 මාර්තු 1 වන දින ආරම්භ වූ ‘ඔපරේෂන් එපික් ෆියුරි’ (Operation Epic Fury) මෙහෙයුම ගෝලීය දේශපාලන තලයේ මෙන්ම ලෝක ආර්ථිකයේ ද දැවැන්ත පෙරළියක් ඇති කර තිබේ. මෙම ගැටුමට සෘජුවම මැදිහත් වී සිටින ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, ඊශ්රායලය සහ ඉරානය යන රටවල් තුනම සිය ජාතික ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් දරන පිරිවැය සහ ඔවුන්ට මෙම යුද්ධය තවදුරටත් කොපමණ කාලයක් දරාගත හැකිද යන්න පිළිබඳව විවිධ මූල්ය විශ්ලේෂණ ඉදිරිපත් වී ඇත.
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය මෙම ගැටුමේදී වඩාත්ම සක්රීය සහ වැඩිම පිරිවැයක් දරන පාර්ශවය ලෙස පෙනී සිටියි. මෙහෙයුම ආරම්භ වී පළමු පැය 100 ඇතුළත පමණක් ඇමරිකාව ඩොලර් බිලියන 3.7 ක දැවැන්ත මුදලක් වැය කර ඇති අතර, එය දිනකට සාමාන්යයෙන් ඩොලර් මිලියන 891 ක පිරිවැයකි.
මෙහිදී වැඩිම වියදමක් දරා ඇත්තේ භාවිතා කරන ලද අධි-තාක්ෂණික අවි ආයුධ නැවත පිරවීම සඳහා වන අතර, එක් ටොම්හෝක් මිසයිලයක් සඳහා පමණක් ඩොලර් මිලියන 3.6 ක් වැය වේ. අත්වැරදීමකින් සිදුවූ ප්රහාරයකින් විනාශ වූ F-15 යානා තුනක වටිනාකම ඩොලර් මිලියන 309 කි. මීට අමතරව, ගුවන් යානා වාහක නෞකා කණ්ඩායම් දෙකක් සහ සිය ගණනක් වන යුධ ගුවන් යානා නඩත්තු කිරීම සඳහා දිනකට ඩොලර් මිලියන 59 ක මෙහෙයුම් පිරිවැයක් වැය වේ. 2026 මාර්තු මුල් සතිය වන විට ඇමරිකාවේ සමස්ත යුධ වියදම ඩොලර් බිලියන 31-34 සීමාවට පැමිණ ඇත.
2026 මූල්ය වර්ෂය සඳහා ඇමරිකානු ආරක්ෂක අයවැය ඩොලර් බිලියන 779-839 අතර වේ. එහෙත් මෙම යුද්ධය සඳහා වැයවන අමතර මුදල් පියවා ගැනීමට කොංග්රස් මණ්ඩලයේ විශේෂ අනුමැතිය අවශ්ය වනු ඇත. ඩොලර් ට්රිලියන 28 ක දැවැන්ත ආර්ථිකයකට හිමිකම් කියන බැවින්, කෙටි කාලීනව මෙම වියදම් දරාගැනීමට ඔවුන්ට අපහසු නොවේ.
ඉතිහාසයේ ඉරාක සහ ඇෆ්ගනිස්ථාන යුද්ධ සඳහා ඩොලර් ට්රිලියන 8 ක් වැනි මුදලක් වැය කළ අත්දැකීම් ඇමරිකාව සතුය. නමුත් යුද්ධය වසර ගණනාවක් ඇදී ගියහොත් සහ තෙල් මිල ඉහළ යාම වැනි වක්ර බලපෑම් ඇති වුවහොත්, එය ඇමරිකානු අභ්යන්තර ආර්ථිකයට සහ සුබසාධන කටයුතුවලට දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරනු ඇත.
ඊශ්රායලය
ඊශ්රායලයේ තත්ත්වය ඇමරිකාවට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් සහ සංකීර්ණ වේ. දැනටමත් ගාසා සහ ලෙබනන් ගැටුම් හේතුවෙන් වසර දෙකකට වැඩි කාලයක් පීඩනයට ලක්ව ඇති ඊශ්රායල ආර්ථිකයට, ඉරානය සමඟ ඇති වූ මෙම නව ගැටුම මරු පහරක් වී ඇත.
ඊශ්රායලය මෙම යුද්ධය සඳහාම පමණක් සිය 2026 අයවැයට ෂෙකෙල් බිලියන 9 ක් අමතරව එක් කර තිබේ. මෙය ප්රධාන වශයෙන් අවි ආයුධ, මෙහෙයුම් සහ හමුදා බලමුලු ගැන්වීම් සඳහා වෙන් කර ඇත.
වඩාත්ම භයානක තත්ත්වය වන්නේ යුද්ධය හේතුවෙන් පනවා ඇති සිවිල් සීමාවන් නිසා සතියකට ඩොලර් බිලියන 3 ක පමණ ආර්ථික පාඩුවක් එරටට සිදු වීමයි. පාසල් වැසීම, සේවා ස්ථාන අඩාල වීම සහ විශාල ශ්රම බලකායක් සේවයෙන් ඉවත් කර යුධ සේවයට කැඳවීම (Mobilization) මෙයට ප්රධාන හේතු වේ.
මෙම සීමාවන් ලිහිල් කළහොත් එම පාඩුව සතියකට ඩොලර් බිලියන 1.5 දක්වා අඩු විය හැකිය. මෙයට සංචාරක, ගුවන් සේවා සහ වෙළඳ ක්ෂේත්රවලට සිදුවන බාධා කිරීම් ද ඇතුළත් ය.
2024 සහ 2025 වසරවලදී ද දරා ඇති අධික යුධ වියදම් හේතුවෙන් ඊශ්රායලයේ ජාත්යන්තර ණය ශ්රේණිගත කිරීම් ද පහත වැටී ඇත. 2024 වසරේදී (ගාසා/ලෙබනන් ගැටුම් සඳහා) ඩොලර් බිලියන 31 ක් ද, 2025 දී ඩොලර් බිලියන 55 ක් ද ඔවුන් විසින් වැය කර තිබේ.
ඊශ්රයාලයේ මූලික ආරක්ෂක අයවැය ඩොලර් බිලියන 20-25 ක් පමණ වේ. ඇමරිකාවෙන් ලැබෙන වාර්ෂික ආධාර සහ යුධ සමයේදී ලැබෙන විශේෂ මූල්ය ප්රදානයන් ප්රමාණය ඩොලර් බිලියන 3.8 කි. 2023 සිට යුධ කටයුතු සඳහා විශේෂයෙන් ලැබුණු ඩොලර් බිලියන 21.7 ක ප්රදානයන් ද මීට ඇතුළත් වේ. ඊශ්රායලයේ මූල්ය ස්ථාවරත්වය බොහෝ දුරට රඳා පවතින්නේ මෙම ඇමරිකානු ආධාර මතය.
යුද්ධය දිගු වුවහොත් එරට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 10% කින් පමණ සංකෝචනය විය හැකි බව ආර්ථික විශේෂඥයන් අනතුරු අඟවයි. එබැවින් ඊශ්රායලයට මෙම මූල්ය පීඩනය දරාගත හැක්කේ තවත් මාස කිහිපයක් වැනි කෙටි කාලයක් පමණි.
ඉරානය
ඉරානය මෙම යුද්ධයේදී අනුගමනය කරන්නේ ‘අසමමිතික’ (Asymmetric) මූල්ය උපක්රමයකි. ඉරාන රජයේ පවතින රහස්යභාවය නිසා ඔවුන්ගේ නිශ්චිත වියදම් හෙළි නොවුණ ද, ඔවුන් ඉතා අඩු වියදමකින් සිය ප්රතිවාදීන්ට උපරිම ආර්ථික හානියක් සිදු කිරීමට සමත් වී ඇති බව පෙනේ.
පළමු පැය 100 තුළ ඉරානය වැය කර ඇත්තේ ඩොලර් මිලියන 100-500 අතර මුදලක් වුවද, එම ප්රහාර මඟින් ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල යුධ උපකරණවලට ඩොලර් බිලියන 2 ක පමණ හානියක් සිදු කර තිබේ.
ඉරානය දේශීයව නිපදවන මිල අඩු ෂාහෙඩ් ඩ්රෝන සහ බැලිස්ටික් මිසයිල භාවිතා කරමින්, ඇමරිකාවට මිල අධික ආරක්ෂක මිසයිල (Interceptors) වැය කිරීමට සැලැස්වීම ඔවුන්ගේ ප්රධාන යුධෝපායයි. ඉරානය සිය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 7% ක් පමණ ආරක්ෂක අංශයට වෙන් කරන අතර, ඔවුන් දිගුකාලීන සම්බාධක හමුවේ වුවද අවම සම්පත්වලින් උපරිම ප්රතිඵල ලැබීමට හුරු වී සිටියි. කෙසේ වෙතත්, තෙල් අපනයනයට සිදුවන බාධා සහ ආර්ථික සම්බාධක දැඩි වීම නිසා ඉරානයට ද දිගුකාලීනව මෙම පිරිවැය දැරීම අභියෝගයක් වනු ඇත.
සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, මෙම ගැටුම හුදෙක් යුධමය බලය පෙන්වීමක් පමණක් නොව, එය ලෝක බලවතුන්ගේ ආර්ථික ශක්තිය උරගා බලන මූල්යමය සටනක් බවට ද පත්ව තිබේ.
අන්තිමට කුමක් විය හැකි ද?
දැනට පවතින භූ-දේශපාලනික තත්ත්වය සහ යුධ විශ්ලේෂකයින්ගේ (CSIS සහ අනෙකුත් බටහිර ආරක්ෂක අධ්යයන ආයතනවල) පුරෝකථනයන්ට අනුව, මෙම ‘Operation Epic Fury’ මෙහෙයුමේ සහ සමස්ත ගැටුමේ අවසානය පිළිබඳව ප්රධාන මතවාද කිහිපයක් පවතී. යුද්ධයක අවසානය සැමවිටම අවිනිශ්චිත වුවද, පවතින දත්ත අනුව සිදුවිය හැකි දේ පිළිබඳ කෙරෙන විග්රහය කාරණා හතරක් ඔස්සේ පෙළ ගැස්වීමට විචාරකයෝ රුචි වෙති
- සීමිත ජයග්රහණයක් සහ රාජ්ය තාන්ත්රික මැදිහත්වීම
බොහෝ විශ්ලේෂකයින් විශ්වාස කරන්නේ මෙය දිගුකාලීන පූර්ණ පරිමාණයේ යුද්ධයක් (Full-scale invasion) දක්වා වර්ධනය වීමට ඇති ඉඩකඩ සීමිත බවය. ඇමරිකාව සහ ඊශ්රායලය බලාපොරොත්තු වන්නේ ඉරානයේ න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන, මිසයිල නිෂ්පාදනාගාර සහ ප්රධාන හමුදා මූලස්ථානවලට දැඩි හානි පමුණුවා ඔවුන්ගේ යුධ ශක්තිය අඩපණ කිරීමටය. ඉන් අනතුරුව, ජාත්යන්තර බලපෑම් මත සටන් විරාමයකට එළඹීම එක් ඉලක්කයකි. මෙහිදී ඉරානයට සිය යුධෝපායයන් වෙනස් කිරීමට සහ යම් මට්ටමක පසුබැසීමකට සිදුවිය හැකිය.
- ආර්ථික වශයෙන් හෙම්බත් වී යුද්ධය නතර වීම (Economic Attrition)
මෙම යුද්ධයේ පිරිවැය ඉතා අධිකය. විශේෂයෙන්ම ඊශ්රායලයට සතියකට ඩොලර් බිලියන 3 ක පාඩුවක් දරාගෙන මාස ගණනාවක් යුද්ධ කිරීම අසීරුය. අනෙක් අතට, ඉරානයට ද සම්බාධක හමුවේ සිය ආර්ථිකය බිඳවැටීම වළක්වා ගැනීමට සිදුවේ. විශ්ලේෂකයින් පවසන්නේ යුධ පිටියේ ජයග්රහණයකට වඩා දෙපාර්ශවයේම “ආර්ථිකය පතුලටම ඇද වැටීම” නිසා යුද්ධය නතර කිරීමට දෙපාර්ශවයටම බලපෑම් එල්ල විය හැකි බවය.
- කලාපීය බලය වෙනස් වීම (Shift in Power Balance)
ඉරානය විසින් හවුති, හිස්බුල්ලා වැනි සිය ‘Proxy’ කණ්ඩායම් හරහා යුද්ධය ව්යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කළද, ඇමරිකානු ප්රහාර හමුවේ එම කණ්ඩායම්වල බලය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වුවහොත්, එය මැදපෙරදිග නව බල තුළනයක් ඇති කිරීමට හේතු වනු ඇත. ඉරානයේ පාලන තන්ත්රයට එරෙහිව එරට අභ්යන්තරයෙන් ජනතා විරෝධයක් මතු වීමට ඇති ඉඩකඩ ද විශ්ලේෂකයින් බැහැර නොකරයි.
- දරුණුතම තත්ත්වය: කලාපීය මහා යුද්ධයක් (Regional Conflagration)
ඉරානය සිය උපරිම ශක්තිය යොදවා හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) වසා දැමුවහොත් ලෝක තෙල් මිල අහස උසට ඉහළ යනු ඇත. එවැනි තත්ත්වයකදී ලෝක බලවතුන් (චීනය සහ රුසියාව වැනි) සෘජුව හෝ වක්රව මැදිහත් වීමේ අවදානමක් පවතී. මෙය යුද්ධය වසර ගණනාවක් ඇදී යාමට සහ ගෝලීය ආර්ථික අවපාතයකට මඟ පාදනු ඇත.
බොහෝ දුරට ඉඩ ඇත්තේ “පාලනය කරන ලද ගැටුමක්” (Controlled Escalation) හරහා ඉරානයේ යුධමය හැකියාවන් සීමා කර, පසුව නව ගිවිසුම්වලට එළඹීමේ ක්රියාවලියකට මඟ පෑදීමය. නමුත් මෙහිදී සිදුවන දේපළ සහ ජීවිත හානිය මෙන්ම ආර්ථික පසුබෑම දශක ගණනාවක් යනතුරු පවතිනු ඇත.
