උපේක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
ඉරානයේ දිගුකාලීන උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි, 2026 පෙබරවාරි 28 වන දින අමෙරිකානු සහ ඊශ්රායල ඒකාබද්ධ ගුවන් ප්රහාරයකින් ඝාතන වූයෙ. ඔහුගේ අවසන් කටයුතු සිදුකරන පූජෝත්සවය ද පැවැත්වීමට තවමත් අපොහොසත් වී ඇත. ආරක්ෂ තත්ත්වය ඒ තරම් බිහිසුණුය.
අලි කමේනිගේ මරණය පිළිබඳ අවසන් වතාවත් නොකර තබා ගන්නා පසුබිමක ඔහුගේ පුත් මොජ්තබා කමේනි 2026 මාර්තු 8 වන දින ඉරානයේ විශේෂඥ මණ්ඩලය (Assembly of Experts) විසින් නව උත්තරීතර නායකයා ලෙස කඩිනමින් පත් කරගන්නේය. ඉරාන මාධ්ය විසින් “රාමසාන් යුද්ධය” ලෙස හඳුන්වන තීව්ර කලාපීය යුද්ධයක පසුබිමේ මොජ්තාබා කමේනි ඉරානයේ නව උත්තරීතර නායකයා වන්නේම මරණයේ තර්ජනයත් සමගය. ඊශ්රයාලය පැවසුවේ පත්වන සෑම උත්තරීතර නායකයෙක්ම ඝාතනය කරන බවය.
මොජ්තාබා කමේනිගේ නායකත්වයේ පළමු දින කිහිපය තුළදීම ඇමරිකා ඊශ්රයාල ප්රකාශකයින් කී ආකාරයෙන්ම ප්රහාරයකට ලක් වූයේය. වාර්තා වන පරිදි මෝජ්තාබා කමේනි තුවාල ලබා ඇති බවට දැන් වාර්තා වී තිබේ. මේ සටහන තබන්නේ එම පසුබිම තුළ ඉරාන පාලන තන්ත්රයේ ස්ථාවරත්වය සහ තවදුරටත් යුද්ධය උත්සන්න වීමේ හැකියාව පිළිබඳව ගැඹුරු මෙන්ම බරපතල ප්රශ්න ඇතිවෙමින් තිබෙද්දීය.
56 හැවිරිදි මොජ්තබා, තම පත්වීමෙන් පසු මෙතෙක් ප්රසිද්ධියේ පෙනී සිටියේ නැත. එය විවිධ කට කතාවලට මෙන්ම ටෙහෙරානයේ නිල ප්රතික්ෂේප කිරීම්වලට ද ඉඩ සැලසීය. එසේ වුවද, ප්රධාන ජාත්යන්තර මාධ්ය ආයතන, බුද්ධි අංශ තක්සේරු කිරීම් සහ ඉරාන රාජ්ය විකාශන පවා මෙම සිදුවීමේ ඇතැම් අංග තහවුරු කර ඇති අතර, ඔහුගේ තුවාලවලට හේතුව ඊශ්රායල ගුවන් ප්රහාරයක් බව පෙන්වා දෙයි.
මෙම ලිපිය මගින් බටහිර මාධ්ය, ඊශ්රායල බුද්ධි අංශ සහ ඉරාන නිල ප්රකාශ ඇතුළු විවිධ මූලාශ්ර උපයෝගී කරගනිමින් එම ප්රහාරයේ තහවුරු වූ තොරතුරු, මොජ්තබාගේ තුවාල පිළිබඳ වාර්තා සහ ප්රහාරය එල්ල වූ ආකාරයට බලපෑ ප්රමුඛ සාධක පිළිබඳව විමසා බලයි.
-
ප්රහාරය සහ තුවාල ලැබීම තහවුරු කිරීම
විශ්වාසදායක වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ ඉරානයේ නව උත්තරීතර නායක මොජ්තබා කමේනි, සිය පියාගේ අභාවයෙන් කෙටි කලකට පසු ප්රහාරයකට ලක්ව තුවාල ලබා ඇති බවය. මෙම සිදුවීම ඉරාන නායකත්වය සහ යටිතල පහසුකම් ඉලක්ක කර ගනිමින් ඊශ්රායලය සහ එක්සත් ජනපදය විසින් සිදු කරනු ලබන අඛණ්ඩ හමුදා මෙහෙයුම් සමඟ බැඳී පවතී. ඉරාන රාජ්ය රූපවාහිනිය ද මොජ්තබාව “රාමසාන් යුද්ධයේ” “ජාන්බාස්” (jaanbaz) (තුවාල ලැබූ යුද විරුවෙක්) ලෙස හැඳින්වීම මගින් ඔහුගේ තුවාලය පිළිබඳව වක්රව පිළිගෙන ඇත. මෙම යෙදුම සාමාන්යයෙන් භාවිතා කරනු ලබන්නේ සතුරු ක්රියා හේතුවෙන් තුවාල ලැබූවන් හැඳින්වීමටය. ඔහුගේ පත්වීම නිවේදනය කරන විකාශනයන්හි මෙම වචනය ඇතුළත් වීමෙන් පෙනී යන්නේ, 2026 මාර්තු 3 වන දින පමණ, එනම් විශේෂඥ මණ්ඩලය රැස්ව සිටි ගොඩනැගිල්ලකට එල්ල වූ ඊශ්රායල ප්රහාරය අතරතුරදී හෝ ඊට ආසන්නව මෙම තුවාලය සිදුව ඇති බවය.
රොයිටර් පුවත් සේවය සහ අනෙකුත් ආයතන වාර්තා කළ පරිදි, ඊශ්රායල බුද්ධි අංශ තක්සේරු කරන්නේ යුද්ධය අතරතුර මොජ්තබා “සුළු තුවාල” ලබා ඇති බවත්, එම තුවාල හේතුවෙන් ඔහු ප්රසිද්ධියේ පෙනී සිටීම මගහැර ඇති බවත්ය. ඉරාන නිලධාරීන් උපුටා දක්වමින් නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් පුවත්පත සඳහන් කළේ ඔහුට පාදයක තුවාලයක් සිදුවී ඇති නමුත් ඔහු සිහිබුද්ධියෙන් පසුවන බවත්, ඔහුව දැඩි ලෙස ආරක්ෂා කරන ලද ස්ථානයකට මාරු කර ඇති බවත්ය. මෙම වාර්තා මධ්යයේ වුවද, ඉරාන ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් ප්රසිද්ධියේ ප්රකාශ කළේ මොජ්තබා “සුරක්ෂිතව සහ නිරෝගීව” සිටින බවය.
නමුත් එම ප්රකාශය බහුතර මූලාශ්ර විසින් ප්රතික්ෂේප කර ඇත. ඇසෝසියේටඩ් ප්රෙස් ඇතුළු ආයතන පෙන්වා දුන්නේ මොජ්තබා, ඊශ්රායලයේ “ලයන්ස් රෝර්” (Lion’s Roar) මෙහෙයුමට සමගාමීව එක්සත් ජනපදයේ “ඔපරේෂන් එපික් ෆියුරි” (Operation Epic Fury) මෙහෙයුම යටතේ එල්ල වූ ඝාතන උත්සාහයකින් දිවි ගලවා ගෙන ඇති බවය.
-
ප්රහාරයේ ස්වභාවය: තහවුරු වූ ප්රමුඛ සාධක
මොජ්තබා කමේනිට එල්ල වූ ප්රහාරය හුදෙකලා සිදුවීමක් නොව, ඉරාන නායකත්ව ව්යුහයේ “හිස ගසා දැමීම” (decapitating) අරමුණු කරගත් පුළුල් ඉලක්කගත ගුවන් ප්රහාර මාලාවක කොටසකි. ප්රහාරය එල්ල වූ ආකාරයට දායක වූ ප්රධාන සාධක මෙසේය.
නායකත්ව සංක්රාන්තිය සහ එම අවස්ථාවේ පැවති අනාරක්ෂිත බව: අලි කමේනිගේ මරණයෙන් පසු ඉරානය විසින් සිදු කරන ලද හදිසි නායකත්ව සංක්රාන්තිය මධ්යයේ මොජ්තබාගේ තුවාල ලැබීම සිදුව ඇති බව වාර්තා වේ. අනුප්රාප්තිකයෙකු තේරීම සඳහා විශේෂඥ මණ්ඩලය ප්රසිද්ධ ස්ථානයක රැස් වූ අතර එය ඉහළ වටිනාකමකින් යුත් ඉලක්කයක් බවට පත් විය. මාර්තු 3 වන දින ඊශ්රායල ප්රහාර එම රැස්වීම් ස්ථානයට එල්ල වූයේ පාලන තන්ත්රයේ මොහොතකට ඇති වූ අවුල් සහගත තත්ත්වය ප්රයෝජනයට ගනිමිනි.
එක්සත් ජනපද-ඊශ්රායල ඒකාබද්ධ හමුදා මෙහෙයුම්: මෙම ප්රහාර ටෙහෙරානයේ සහ අනෙකුත් ස්ථානවල පිහිටි නායකත්ව මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කරගනිමින් එක්සත් ජනපදය හා ඊශ්රායලය අතර පැවති සම්බන්ධීකරණ ප්රයත්නයක කොටසකි. චන්ද්රිකා ඡායාරූප සහ වාර්තා මගින් නායකත්ව නිල නිවාස සහ මණ්ඩල ගොඩනැගිලිවලට දැඩි හානි සිදුව ඇති බව තහවුරු කරයි. ඊශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු, ප්රධාන සංකීර්ණයන් විනාශ කළ බවට ප්රකාශ කළ අතර, අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් ඉලක්ක කිරීමේදී පැවති සමීප සහයෝගීතාව අවධාරණය කළේය.
බුද්ධි තොරතුරු මත පදනම් වූ ඉලක්ක කිරීම: ඊශ්රායල බුද්ධි අංශ මෙහිදී ප්රධාන භූමිකාවක් ඉටු කළ අතර, මොජ්තබා මීළඟ අනුප්රාප්තිකයා ලෙස පත්වන බවට ඔවුන් කලින්ම දැන සිටි බව වාර්තා වේ. නිව්යෝර්ක් පෝස්ට් සහ ටයිම්ස් ඔෆ් ඊශ්රායල් වැනි ආයතන වාර්තා කරන්නේ මිනිස් බුද්ධි තොරතුරු (HUMINT) හෝ චන්ද්රිකා නිරීක්ෂණ මගින් මොජ්තබාව ලුහුබැඳ ගොස් ඇති බවයි.
උත්සන්න වූ කලාපීය තත්ත්වය: මෙම ප්රහාරය එල්ල වූයේ ඉරානය විසින් සිදු කරන ලද ආක්රමණශීලී ප්රකාශ සහ ඊශ්රායල හා අමෙරිකානු අවශ්යතාවලට එරෙහිව පෙර එල්ල කරන ලද ප්රහාරවලට ප්රතිචාර වශයෙනි. උත්තරීතර නායකයාට එල්ල කරන ඕනෑම ප්රහාරයක් ඉස්ලාමීය ලෝකයට එරෙහිව කරන ලද යුද්ධයක් බවට ඉරාන පාර්ලිමේන්තුව කළ අනතුරු ඇඟවීම් හේතුවෙන් තත්ත්වය තවදුරටත් උත්සන්න වූ අතර, එය ඊශ්රායලය විසින් පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ ප්රහාර එල්ල කිරීමට (preemptive strikes) පොළඹවන ලදී.
-
ප්රතිවිපාක සහ ගෝලීය ප්රතිචාර
මොජ්තබා කමේනිගේ තුවාල ලැබීමත් සමඟ ගෝලීය නායකයින් යුද්ධය සමනය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටින අතර, විවිධ රටවල් මෙම ප්රහාර හෙළා දකින බවට හෝ තවදුරටත් අස්ථාවරත්වය ඇති විය හැකි බවට අනතුරු අඟවයි. ඉරානය ශෝකය ප්රකාශ කරමින් රැලි පවත්වන අතරතුර, මොජ්තබාගේ නොපැමිණීම පාලන තන්ත්රයේ ප්රතිරූපයට බලපෑමක් එල්ල කර ඇත. 2026 මාර්තු 11 වන විටත් ඔහුගේ සෞඛ්ය තත්ත්වය පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු නිකුත් වී නැතත්, පවතින ගැටුමේ බරපතලකම මෙයින් මොනවට පැහැදිලි වේ.
-
මොසාඩ් ඔත්තු සේවයේ ක්රියාකාරීත්වය: රහස් දත්ත කාන්දු වන ප්රධාන මාර්ග 3ක්
- ඉරාන ආරක්ෂක අංශ තුළ සිටින “ඇතුළත ඔත්තුකරුවන්” (Human Intelligence – HUMINT):
මොසාඩ් සේවාව සතු ප්රබලම අවිය වන්නේ ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) සහ රජයේ ඉහළ නිලධාරීන් අතර සිටින තම ඒජන්තවරුන්ය. ඉරාන පාලන තන්ත්රය පිළිබඳ කළකිරීමට පත් වූ හෝ විවිධ දිරිගැන්වීම් මත ක්රියා කරන ඉහළ පෙළේ පුද්ගලයින් හරහා නායකයන්ගේ ගමන් බිමන් සහ රහසිගත රැස්වීම් පිළිබඳ තොරතුරු ඊශ්රායලය ලබා ගනී. අලි කමේනි සහ මොජ්තබා සිටින නිවැරදිම ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට මෙම “ඇතුළත තොරතුරු” තීරණාත්මක වී ඇති බව විශ්වාස කරයි.
- සයිබර් ඔත්තු බැලීම සහ උසස් තාක්ෂණික විනිවිද යාම (SIGINT):
ඊශ්රායලයේ ‘Unit 8200’ වැනි සයිබර් ඒකක මගින් ඉරානයේ අතිශය රහසිගත සන්නිවේදන ජාලයන්ට රහසින් ඇතුළු වී ඇත. ඉරාන නිලධාරීන් භාවිතා කරන ආරක්ෂිත දුරකථන සහ පරිගණක ජාලයන්හි දත්ත නිරීක්ෂණය කිරීමෙන්, නායකත්වයේ සංක්රාන්ති සැලසුම් සහ විශේෂඥ මණ්ඩලයේ රැස්වීම් වාරයන් පිළිබඳ තත්ය කාලීන (Real-time) දත්ත ලබා ගැනීමට ඔවුන් සමත්ව තිබේ.
- චන්ද්රිකා සහ නිරන්තර ගුවන් නිරීක්ෂණ:
ඉරානය පුරා විසිරී ඇති රහසිගත බංකර් සහ නායකත්ව නිවාස පිළිබඳ දත්ත ඊශ්රායලය වසර ගණනාවක් තිස්සේ චන්ද්රිකා තාක්ෂණය හරහා රැස් කර ඇත. ගොඩනැගිලිවල තාප වෙනස්වීම්, ආරක්ෂක රථ පෙළ ගමන් කරන රටාවන් සහ යටිතල පහසුකම්වල සිදුවන සුළු වෙනස්කම් පවා විශ්ලේෂණය කිරීමෙන්, ප්රහාරයකදී උපරිම හානියක් කළ හැකි නිවැරදිම ලක්ෂ්යය (Target point) හඳුනා ගැනීමට මොසාඩ් සේවාවට හැකියාව ලැබී තිබේ.
-
ඉරාන ඔත්තු සේවාවල තත්ත්වය
ඉරානය ද සැබවින්ම ඉතා දියුණු සහ අතිවිශාල සම්පත් සහිත ඔත්තු සේවා ජාලයක් (උදා: MOIS සහ IRGC Intelligence) පවත්වාගෙන යනු ලබයි. එහෙත්, මෑතකාලීන සිදුවීම් හරහා ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක වළලු බිඳී යාමට ප්රධාන හේතු කිහිපයක් බලපා ඇති බව ආරක්ෂක විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති:
- බාහිර ඔත්තු බැලීමට වඩා අභ්යන්තර මර්දනයට මුල් තැන දීම
ඉරාන ඔත්තු සේවා වැඩි අවධානයක් යොමු කරන්නේ පාලන තන්ත්රයට එරෙහිව රට තුළ පැන නගින විරෝධතා මර්දනය කිරීමට සහ දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් සෝදිසියෙන් තැබීමටයි. මේ නිසා, විදේශීය සයිබර් ප්රහාර සහ ඊශ්රායලයේ “මොසාඩ්” වැනි බාහිර බලවේගවල සූක්ෂ්ම විනිවිද යාම් (Infiltration) හඳුනා ගැනීමට ඇති හැකියාව යම් මට්ටමකට දුර්වල වී ඇත. ඔවුන් තම ශක්තිය වැය කර තිබුණේ රටේ අභ්යන්තර ස්ථාවරත්වය රැක ගැනීමට මිස විදේශීය බුද්ධිමය මෙහෙයුම්වලට නොවේ.
- දෘෂ්ටිවාදාත්මක පක්ෂපාතීත්වය හා වෘත්තීය මට්ටම අතර ගැටුම
ඉරාන බුද්ධි අංශවල උසස් නිලධාරීන් තෝරා ගැනීමේදී බොහෝ විට ඔවුන්ගේ වෘත්තීය නිපුණතාවයට වඩා “පාලන තන්ත්රයට ඇති පක්ෂපාතීත්වය” සලකා බලනු ලැබේ. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, ලොව දියුණුතම බුද්ධි මෙහෙයුම් හමුවේ තාක්ෂණිකව සහ උපායමාර්ගිකව මුහුණ දීමට අවශ්ය “නම්යශීලී බුද්ධිමය නායකත්වය” ඇතැම් විට ගිලිහී යයි. ඊට ප්රතිවිරුද්ධව, මොසාඩ් වැනි සේවාවන් පූර්ණ වෘත්තීය හා තාක්ෂණික මෙහෙයුම් මත පමණක් පදනම්ව ක්රියා කරයි.
- ආර්ථික සම්බාධක සහ තාක්ෂණික හුදකලා වීම
දශක ගණනාවක් තිස්සේ පවතින ජාත්යන්තර සම්බාධක හේතුවෙන් ලොව දියුණුතම සයිබර් ආරක්ෂණ උපකරණ සහ මෘදුකාංග සෘජුවම ලබා ගැනීමට ඉරානයට බාධා පවතී. ඔවුන් තමන්ගේම තාක්ෂණයන් දියුණු කළද, අමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය සතු අති නවීන, නිරන්තරයෙන් යාවත්කාලීන වන තාක්ෂණික මෙවලම් සමඟ තරඟ කිරීමේදී ඔවුන් යම් පසුබෑමකට ලක්ව සිටී.
