දුම්රිය මාර්ගය මත අදත් වන අලියෙක් මිය යයි…  නොනවතින ඛේදවාචකයක ඇතුළාන්තය!

මනම්පිටිය නිමල් ජයරත්න –

අද (17) අළුයම කොළඹ සිට ත්‍රිකුණාමලය බලා ධාවනය වූ රාත්‍රී තැපැල් දුම්රිය කිතුල්උතුව 151 කණුව අසලදී වනඅලියෙකුගේ ගැටී අනතුරට ලක්විය.

වයස අවුරුදු 15ක පමණ, අඩි 7ක් උසැති දිරිය වනඅලියෙකු එම ස්ථානයේදීම අවසන් හුස්ම හෙළූ අතර, එම සිරුරු කොටස් එන්ජිමේ සිරවීමෙන් දුම්රිය ද පීලි පැනීමට ලක්විය.

මෙය තවත් එක් අහඹු අනතුරක් නොව, කාලාන්තරයක් තිස්සේ නොවිසඳුණු ජාතික මට්ටමේ ඛේදවාචකයක තවත් එක් අඳුරු සන්ධිස්ථානයකි.

• දුම්රිය පීල්ල මත ලේ වැගිරෙන වන අලි මරණ

වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ   වාර්ෂික දත්ත සලකා බැලීමේදී, ශ්‍රී ලංකාව තුළ වසරකට වන අලින් 400කට අධික සංඛ්‍යාවක් විවිධ හේතු මත මිය යෑම  සිදුවේ.

ඉන් සැලකිය යුතු මරණ ප්‍රමාණයක්,  එනම් දළ වශයෙන් වසරකට වන අලි මරණ  15-25 අතර ප්‍රමාණයක්  දුම්රියේ ගැටීම නිසා සිදුවේ. 2026 වසරේ ගෙවී ගිය සති 6ක පමණ කෙටි කාලය තුළ ද මරණ 4ත් 6ත් අතර ප්‍රමාණයක් වාර්තා වීම තත්ත්වයේ බැරෑරුම්කම මැනවින් පසක් කරයි.

විශේෂයෙන් වියළි කලාපයේ රක්ෂිත අතර ආහාර සහ ජලය සොයා යන සතුන්ගේ ස්වභාවික ගමන් මාර්ග (අලිමංකඩ) හරහා දුම්රිය මාර්ග වැටී තිබීම මෙම මරණවලට ප්‍රධාන හේතු වේ.

• රජයේ   සැලසුම් සහ යථාර්ථය

වන අලි මරණ වැළැක්වීම සඳහා රජය පාර්ශවයෙන් වරින් වර විවිධ ව්‍යාපෘති හඳුන්වා දී ඇත. 2026 පෙබරවාරි 12 දින වාර්තා වූ පරිදි, දුම්රිය එන්ජින්වල තාප සංවේදී කැමරා සවිකිරීමේ ව්‍යාපෘතියක් දෙමටගොඩ දුම්රිය අංගනයේදී ආරම්භ විය. මෙ මගින් රාත්‍රී කාලයේදී පීලි මත සිටින අලි ඇතුන් හඳුනාගත හැකි බව කියැවිනි.

අලිමංකඩ සහ උමං මාර්ග සඳහා යෝජනා ඉදිරිපත් විය. අඹන්පොළ සහ ගල්ගමුව අතර “කාසිකොට්ටේ” ප්‍රදේශයේ අලි උමං මාර්ගයක් (Elephant Underpass) ඉදිකිරීමේ කටයුතු යළි ආරම්භ කර ඇති බව වාර්තා වේ.

දුම්රිය රියදුරන්ට දුර සිටම අලින් පෙනෙන සේ දුම්රිය මාර්ග දෙපස පඳුරු සහ කැලෑව අඩි 20-50 දක්වා දුරකට පවිත්‍ර කිරීමට තීරණය කර ඇත.

එමෙන්ම අලි මරණ බහුලව සිදුවන කලාපවල (Hotspots) දුම්රිය ධාවනය කළ යුතු උපරිම වේගය පැයට කිලෝමීටර් 20-30 දක්වා සීමා කිරීමට උපදෙස් දී තිබේ. .

කෙසේ වෙතත්, මෙම ව්‍යාපෘති බොහොමයක් මන්දගාමී වීමත්, සම්පත් හිඟකමත් නිසා තවමත් බිම මට්ටමේ සාර්ථක ප්‍රතිඵල අත්කර ගැනීමට රජයට නොහැකි වී තිබේ. මේ සම්බන්ධව රජයට එරෙහිව පවතින්නේ දැඩි විවේචනයකි.

• දුම්රිය රියදුරන්ගේ නොසැලකිල්ල ද?

මෙම අනතුරු සම්බන්ධයෙන් රියදුරන් වෙත නිරන්තරයෙන් චෝදනා එල්ල වේ.  වනජීවී කලාප තුළ දුම්රිය ධාවනය කළ යුතු උපරිම වේග සීමා (පැයට කි.මී. 20-30) පනවා තිබුණද, කාලසටහන පවත්වා ගැනීමට රියදුරන් වැඩි වේගයකින් ධාවනය කරන බවට පරිසරවේදීහු චෝදනා කරති.

අනෙක් අතට රියදුරන් පවසන්නේ රාත්‍රී කාලයේදී දුම්රිය මාර්ගයේ සිටින අලියෙකු මීටර් කිහිපයක් දුරදී දුටු සැනින් දුම්රිය නතර කිරීමේ යාන්ත්‍රික අපහසුතාවයක් පවතින බවය. අනතුරු සිදුවන ස්ථානවල බොහෝ විට දෘෂ්‍යතාවය අඩුකම මෙන්ම බොහෝ ස්ථාන වංගු සහිත ස්ථාන වීම රියදුරන්ගේ පාර්ශවයෙන් නැගෙන තර්කය සාධාරණීකරණය කරයි.

ඒ අනුවම මෙම කරුණ හුදෙක් පුද්ගල නොසැලකිල්ලකට වඩා පද්ධතියේ පවතින දුර්වලතාවයක්   ලෙස හැඳින්වීම වඩාත් නිවැරදි වනු ඇත.

අන්තරාදායක කලාප (Hotspots)

• වන අලි අනතුරු බහුලවම සිදුවන කලාප කිහිපයක් දැනටමත් හඳුනාගෙන තිබේ:
• මන්නාරම සහ උතුරු මාර්ගය: චෙඩ්ඩිකුලම් සහ මඩු පාර අතර ප්‍රදේශය.
• ත්‍රිකුණාමලය මාර්ගය: හබරණ, ගල්ඔය සහ අද අනතුර සිදුවූ කිතුල්උතුව වැනි ප්‍රදේශ.
• පොළොන්නරුව මාර්ගය: මනම්පිටිය සහ පුලස්තිගම අතර සෝමාවතිය රක්ෂිතය ආශ්‍රිත කලාපය.
• වයඹ මාර්ගය: ගල්ගමුව සහ අඹන්පොළ අතර ප්‍රදේශය.

මෙම ඛේදවාචකය නැවැත්වීම සඳහා ඒකාබද්ධ ජාතික සැලැස්මක් අත්‍යවශ්‍ය වේ. ඒ සඳහා නවීන තාක්ෂණික ප්‍රවේශයක් අත්‍යාවශ්‍යය. සියලුම දුම්රිය එන්ජින් සඳහා රේඩාර් සහ තාප සංවේදී පද්ධති අනිවාර්ය කිරීම. අලිමංකඩවල් අසල සතුන් ගැවසෙන විට දුම්රිය පාලක මධ්‍යස්ථානයට දැනුම් දෙන සංවේදක (Sensors) සවිකිරීම කළ යුතුය.

වනජීවී කලාප තුළ දුම්රිය වේගය GPS තාක්ෂණය ඔස්සේ නිරන්තරයෙන් අධීක්ෂණය කිරීම මේ සඳහා ගත හැකි තවත් තාක්ෂණික උපාය මාර්ගයකි.

පරිසර හිතකාමී ඉංජිනේරු විද්‍යාව මෙහි දී භාවිතා කළ හැකිය.  දුම්රිය මාර්ගය උස් බැමිවලින් (Cuttings) තොරව හෝ අලි ඇතුන්ට මාරු වීමට පහසු වන සේ සකස් කිරීම ඉන් එක් යෝජනාවකි.

වන අලියා යනු ශ්‍රී ලංකාවේ පාරිසරික උරුමයකි. දුම්රිය පීලි මත වැගිරෙන ඒ රුධිරය නතර කිරීමට නම්, බලධාරීන් ප්‍රකාශවලින් ඔබ්බට ගොස් ප්‍රායෝගික විසඳුම් වෙත වහාම එළඹිය යුතුය.