උපේක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
ඉරානය සමග ඉතාම ඉහළ මට්ටමකින් සාකච්ඡා කරන බවත්, පැවති පාලනයේ පාලකයින් ඝාතනය කළ පසු ඉරානයේ ඇති වී තිබෙන නව නායකත්වය සමග රාජ්ය තාන්ත්රික ගනුදෙනුව පහසුවෙන් සිදුවන බවත් ට්රම්ප් යළි යළිත් ප්රකාශ කරමින් සිටී. එම සාකච්ඡාවලදී ට්රම්ප් තෘප්ත කිරීම වෙනුවෙන් ලැබෙන මහා විශාල ත්යාග ගැන ද ට්රම්ප් විසින් ප්රකාශ කරමින් ඇත. ඔහු හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය ට්රම්ප් සමුද්ර සන්ධිය ලෙස ද නම් කරයි. එක්සත් ජනපද ජනාධිපතිවරයා පවසන පරිදි ප්රශ්නය ඒ තරමට ඔහුගේ අතේය.
එහෙත් ඉරානය අවධාරණයෙන් කියන්නේ යුද්ධය ආරම්භව ගෙවි ගිය දින 31 තුළ , කිසිදු ආකාරයක සාකච්ඡාවක් ඇමරිකාව සමග සිදු නොවූ බවය. ට්රම්ප්ගේ එම ප්රකාශ මුළුමනින්ම ප්රතික්ෂේප කරන ඉරානය එම ප්රකාශ පදනම් විරහිත ව්යාජයක් බව අවධාරණය කරයි.
මේ සිදුවන්නේ අරුමයක් නොවේ. මේ දියත්ව ඇත්තේ යුද සමයකදී භාවිත වන සම්ප්රදායික උපායමාර්ගික සන්නිවේදනයකි. මෙය ඇතැම් විට “ප්රත්යක්ෂ කළමනාකරණය” (Perception Management) ලෙසද හඳුන්වනු ලබයි. ට්රම්ප්ගේ මෙම රාමුගත කිරීම මගින් අරමුණු කිහිපයක් ඉටු කර ගැනීමට අපේක්ෂා කෙරේ:
- ඇමරිකානු දේශීය ජනතාව සහ මිත්ර පාර්ශ්වයන් හමුවේ එක්සත් ජනපදයේ ශක්තිය සහ අනිවාර්ය සාර්ථකත්වය ප්රක්ෂේපණය කිරීම.
- ඉරානය තුළ අභ්යන්තර බෙදීම් පවතින බව හෝ ඔවුන් ගනුදෙනුවකට එළඹීමට දැඩි කැමැත්තකින් පසුවන බව අඟවමින් ඉරානයට මනෝවිද්යාත්මක පීඩනයක් එල්ල කිරීම.
- රාජ්යතාන්ත්රික ක්රියාමාර්ග “සාර්ථකව සිදු වෙමින් පවතින බව” පවසමින්, අඛණ්ඩව සිදු කෙරෙන මිලිටරි මෙහෙයුම් සඳහා දේශපාලනික ආවරණයක් ලබා ගැනීම.
ඉරානයේ අඛණ්ඩ ප්රතික්ෂේප කිරීම් ඔවුන්ගේ ප්රසිද්ධ ස්ථාවරය වන නොසැලෙන බව සහ ඔවුන් අතීතයේ අත්විඳි “පාවා දුන් රාජ්යතාන්ත්රිකත්වය” (මීට පෙර පැවති න්යෂ්ටික සාකච්ඡාවලින් පසු එක්සත් ජනපදය හෝ ඊශ්රායලය එල්ල කළ ප්රහාරයන් ගැන සඳහන් කරමින්) සමඟ සමපාත වේ. ඉරාන ප්රකාශක බාකේ අවධාරණය කර ඇත්තේ එක්සත් ජනපදයේ ප්රසිද්ධ සුබවාදී ප්රකාශ සහ භූමියේ පවතින සැබෑ තත්ත්වය අතර කිසිදු සම්බන්ධයක් නොමැති බවය.
තෙල් නැවු කතාව
තෙල් නැව් සම්බන්ධ ප්රකාශය මෙම පරස්පරතාවට ඇති පැහැදිලිම උදාහරණයය. පකිස්ථානු ධජය සහිත නෞකා ගමන් කිරීම ඉරානය ලබා දුන් “තෑග්ගක්” හෝ “යහපත් කැමැත්ත ප්රකාශ කිරීමක්” ලෙසත්, “අපි නිවැරදි පුද්ගලයින් සමඟ ගනුදෙනු කරන බවට” සාක්ෂියක් ලෙසත් ට්රම්ප් ඉදිරිපත් කළේය.
කෙසේ යුද්ධය ආරම්භයෙන් පසු ඇමරිකානු ජනාධිපති ට්රම්ප් විසින් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරන තෙල් නැව් සම්බන්ධයෙන් සිදු කරන ප්රකාශයන් දිනෙන් දින වෙනස් වෙමින් පවතින බව පෙනී යයි. මාර්තු 26 වන දින ඔහු ප්රකාශ කර සිටියේ ඉරානය විසින් විශාල තෙල් නැව් 8කට ගමන් කිරීමට අවසර ලබා දුන් බවත්, පසුව තවත් නැව් 2ක් එක් වී එම සංඛ්යාව 10ක් දක්වා ඉහළ ගිය බවත්ය. මෙම නෞකා පකිස්ථානු ධජය යටතේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කළ බව ඔහු අවධාරණය කළේය. කෙසේ වෙතත්, මාර්තු 30 සහ 31 වන විට මෙම සංඛ්යාව නැව් 20ක් දක්වා දෙගුණ කිරීමට ඔහු කටයුතු කර ඇත. ට්රම්ප් මෙම ක්රියාව හඳුන්වනු ලබන්නේ ඉරානය විසින් තමන් වෙත දක්වන ලද “ගෞරවයේ සලකුණක්” (Sign of Respect) සහ “යහපත් කැමැත්ත” (Goodwill) ප්රකාශ කිරීමක් ලෙසය. රාජ්යතාන්ත්රික සාකච්ඡා ඉතා සාර්ථක ප්රගතියක් අත්කර ගනිමින් පවතින බව පෙන්වීමට ඔහු මෙම “තෙල් නැව් 20ක තෑග්ග” ප්රධාන සාධකයක් ලෙස භාවිත කරයි.
ඉරානය සහ පකිස්ථානය මෙම ප්රකාශයන් සම්බන්ධයෙන් දක්වන ප්රතිචාරය මීට හාත්පසින්ම වෙනස්ය. ඉස්ලාමාබාද්හි පිහිටි ඉරාන තානාපති කාර්යාලය මෙම පුවත මුළුමනින්ම ප්රතික්ෂේප කරමින් පවසා සිටියේ, පකිස්ථානු ධජය යටතේ ඇමරිකානු තෙල් නැව් ගමන් කරන බවට පැතිර යන කතා හුදු ව්යාජ පුවත් (Fake News) පමණක් බවයි. මෙය ඉරානය සහ පකිස්ථානය අතර පවතින ද්විපාර්ශ්වික සබඳතා පළුදු කිරීම සඳහා දියත් කරන ලද කුමන්ත්රණයක් ලෙස ඔවුහු හඳුන්වති. ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශයේ ප්රකාශක එස්මයිල් බකායි නැවත නැවතත් අවධාරණය කරන්නේ එක්සත් ජනපදය සමඟ කිසිදු ආකාරයක සාකච්ඡාවක් සිදු නොවූ බවයි. ඇමරිකාව ඉදිරිපත් කරන යෝජනා අතාර්කික, අවාස්තවික සහ අවමන් සහගත ඒවා බව පවසන ඔහු, ට්රම්ප් මවාපාන රාජ්යතාන්ත්රික චිත්රය මුළුමනින්ම බැහැර කරයි.
පවතින යථාර්ථය විමසා බැලීමේදී පෙනී යන්නේ, පකිස්ථානය සිය බලශක්ති අවශ්යතා සපුරා ගැනීම සඳහා ඉරානය සමඟ විශේෂ එකඟතාවයකට පැමිණ ඇති බවයි. ඒ අනුව හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා නැව් 20කට ගමන් කිරීමට ඉරානය අවසර දී තිබේ. එහෙත් මෙය ට්රම්ප් පවසන පරිදි ඇමරිකාවට ලබා දුන් “තෑග්ගක්” නොව, පකිස්ථානයේ බලශක්ති අර්බුදයට විසඳුම් ලෙස ලබාගත් විශේෂ අවසරයකි. ස්වාධීන නිරීක්ෂකයින් පෙන්වා දෙන්නේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ සාමාන්ය නෞකා ගමනාගමනය (දිනකට නැව් 135ක් පමණ) මේ වන විට අතිශය අවම මට්ටමකට වැටී ඇති බවයි. මෙම තත්ත්වය තුළ, තමන්ගේ හමුදාමය සහ රාජ්යතාන්ත්රික ක්රියාමාර්ග සාර්ථක බව පෙන්වීමටත්, ඉරානය තමන්ට අවනත වී ඇති බවට ලෝක මතයක් හැඩගැස්වීමටත් ට්රම්ප් මෙම සිදුවීම දේශපාලන මෙවලමක් ලෙස ඉතා සූක්ෂ්මව භාවිත කරන බව පැහැදිලිය.
කිසිම සාකච්ඡාවක් නෑ – ඉරානය
ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශ ප්රකාශක එස්මයිල් බාකේ මාර්තු 30-31 දිනවලදී ඉතා පැහැදිලිව ප්රකාශ කර සිටියේ පකිස්ථානය වැනි මැදිහත්කරුවන් හරහා ලැබී ඇත්තේ එක්සත් ජනපදයේ ඒකපාර්ශ්වික යෝජනා පමණක් බවයි. “පසුගිය දින තිස් එක පුරාම අපි ඇමරිකාව සමඟ කිසිදු සාකච්ඡාවක් පවත්වා නැහැ,” ඔහු අවධාරණය කළේය. ටෙහෙරානය එක්සත් ජනපදයේ ප්රකාශයන් පදනම් විරහිත ලෙස හඳුන්වන අතර, අතීතයේ ඔවුන් අත්විඳි රාජ්යතාන්ත්රික “පාවාදීම්” ද සිහිපත් කරයි.
ඊට ප්රතිවිරුද්ධව, ට්රම්ප් පරිපාලනය විසින් ඉදිරිපත් කරන්නේ ඉතා සාර්ථක වක්ර සන්නිවේදන මාර්ග පවතින බවත්, ප්රහාරයන් තාවකාලිකව නතර කර ඇති බවත් සහ ප්රත්යක්ෂ සහන ලැබී ඇති බවත් පෙන්වන කතාවකි. ට්රම්ප් විසින් හුවා දක්වන ලද මෙම නෞකා ගමනාගමනය ඔහු කියන ප්රත්යක්ෂ සහනය ය.
ට්රම්ප්ගේ මෙම තෙල් නෞකා පිළිබඳ ප්රකාශය ස්වාධීන මූලාශ්ර මගින් තහවුරු වී නොමැත. පෙනී යන ආකාරයට මෙය වාර්තා වූ නෞකා ගමන් කිහිපයක් පදනම් කරගෙන කළ ප්රකාශයකි. එහෙත් ඉරානය හෝ පකිස්ථානය එම නෞකා ගමන් ඇමරිකානු සාකච්ඡා සමඟ සම්බන්ධ බවක් ප්රසිද්ධියේ ප්රකාශ කර නැත.
ඉරාන තානාපති කාර්යාලය මෙම “තෑග්ග” පිළිබඳ කතාව සම්පූර්ණ නිර්මාණයක් බව පවසා ඇත. මෙය උපරිම වශයෙන් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ පනවා තිබූ සීමාවන් ලිහිල් කිරීමක් (පකිස්ථානය වැනි තෙවැනි පාර්ශවයක නෞකා සඳහා) විය හැකි අතර, අවම වශයෙන් මෙය ඉරානය යටත් වූ බව පෙන්වීමට භාවිත කළ වාචික උපක්රමයක් විය හැකිය. ඉරානය විසින් ඇමරිකාවට තෙල් නැව් හෝ තෙල් නිල වශයෙන් පරිත්යාග කළ බවට කිසිදු සාක්ෂියක් මෙතෙක් හමු වී නොමැත.
තාක්ෂණික ලෝකයේ “ප්රචාරක මුසාව”: ට්රම්ප් බොරු කියන්නේ ඇයි?
යුධ සමයකදී සිදු කරනු ලබන වාචික ප්රචාරණයන් (Verbal Propaganda) අතීතයේ සිටම පැවතුණ ද, වර්තමාන තාක්ෂණික දියුණුව හමුවේ ඒවා ක්රියාත්මක වන ආකාරය බෙහෙවින් වෙනස් වී ඇත. 1960 දශකයේ වියට්නාම් යුද්ධය රූපවාහිනිය හරහා නිවෙස්වලට සමීප වූ අතර, 2003 ඉරාක යුද්ධය මාධ්යවේදීන්ගේ සෘජු මැදිහත් වීමෙන් පාලනය විය. එහෙත් 2026 වන විට ලෝකය පවතින්නේ සමාජ මාධ්ය, කෘතිම බුද්ධිය (AI Deepfakes) සහ සැටලයිට් දත්ත ඕනෑම අයෙකුට පරීක්ෂා කළ හැකි (OSINT) විවෘත පරිසරයකය. මෙවැනි යුගයක පවා ට්රම්ප් වැනි නායකයන් පැහැදිලි අසත්යයන් ප්රකාශ කරන්නේ ජනතාවගේ “බුද්ධියට නිගා කරමින්” නොව, මිනිස් මනෝවිද්යාවේ පවතින දුර්වලතා ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස ප්රයෝජනයට ගනිමිනි.
මිනිස් මනස තොරතුරු ග්රහණය කර ගැනීමේදී පවතින “තහවුරුකරණ පක්ෂපාතීත්වය” (Confirmation Bias) මෙහිදී ප්රධාන වේ. මිනිසුන් බොහෝ විට විශ්වාස කරන්නේ තමන් දැනටමත් දරන මතයට ගැලපෙන තොරතුරු පමණි. ට්රම්ප්ගේ ආධාරකරුවන් ඔහු පවසන “තෙල් නැව් 20 කතාව” සත්යයක් ලෙස බාර ගන්නේ එය ඔවුන්ගේ පාර්ශ්වයේ ජයග්රහණයක් ලෙස පෙනෙන බැවිනි.
මීට අමතරව, සමාජ මාධ්යවල “ප්රතිධ්වනි කුළුණු” (Echo Chambers) හරහා අල්ගොරිතම මගින් පෙන්වන්නේ තමන් කැමති දේ පමණක් බැවින්, එම පිරිසට බාහිර ලෝකයේ සැබෑ තොරතුරු ගලා එන්නේ නැත.
බුද්ධියට වඩා වේගයෙන් චිත්තවේගයන් (බිය, කෝපය, ජයග්රාහී හැඟීම) ක්රියා කරන බැවින්, චිත්තවේගීයව ඉදිරිපත් කරන බොරුවක් සත්යයට වඩා වේගයෙන් ජනතාව අතර පැතිර යයි. තාක්ෂණය නිසා සත්යය හෙළිදරව් වීම වේගවත් වුවද, මිනිස් ස්වභාවය තවමත් පවතින්නේ චිත්තවේගයන්ට වහල් වූ මට්ටමකය.
මෙවැනි ප්රකාශයන්ගේ ප්රධාන ඉලක්කය මුළු ලෝකයටම සත්යය හෙළි කිරීම නොව, දේශීය දේශපාලන බලය තහවුරු කර ගැනීම, වෙළඳපොළවල් සන්සුන් කිරීම සහ සතුරා මනෝවිද්යාත්මකව ඇද වැට්ටවීමයි. රුසියාව සහ ඉරානය වැනි රටවල් ද තම රටේ ජනතාව පාලනය කිරීමට මෙවැනිම ක්රමවේද අනුගමනය කරයි.
ට්රම්ප් වැනි නායකයන් අතීතයේ ජීවත් වනවා නොව, ඔවුන් නවීන තාක්ෂණය භාවිතා කරමින් සෘජුවම ජනතාවගේ මනස සමඟ ගනුදෙනු කිරීමට අනුවර්තනය වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, ඉතිහාසය පෙන්වා දෙන්නේ වියට්නාම් සහ ඉරාක යුද්ධවලදී මෙන්ම, අවසානයේදී සත්යය හෙළි වූ විට එම නායකයන් කෙරෙහි පවතින විශ්වාසනීයත්වය (Credibility) දරුණු ලෙස බිඳ වැටෙන බවය.
