කපිල කේ හීනටියන –
2026 මාර්තු 28 වන දිනයය. යුද්ධයට මාසයක් ගෙවී ගොස්ය. මෙම ගැටුම හේතුවෙන් දෙපාර්ශවයටම සැලකිය යුතු ජීවිත හානි සිදුව ඇති තිබේ. බලශක්ති යටිතල පහසුකම්වලට දැඩි හානි සිදුවීම නිසා ලෝක ආර්ථිකයටද එහි බලපෑම දැඩිව එල්ල වී ඇත. විශේෂයෙන්ම තෙල් සැපයුම අඩාල වීම හේතුවෙන් බොරතෙල් මිල බැරලයක් ඇමරිකානු ඩොලර් 100-105 සීමාව ඉක්මවා ඉහළ ගොස් ඇත
පවතින අර්බුදය හමුවේ මේ වනවිට ඉරානය සහ ඇමරිකාව/ගල්ෆ් රාජ්යයන් අතර ප්රධාන රාජ්ය තාන්ත්රික මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස පකිස්ථානය කැපී පෙනෙන භූමිකාවක් ඉටු කිරීමට ඉදිරිපත් වී ඇත. රොයිටර්, ඩෝන්, අල්-මොනිටර්, නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් සහ බීබීසී වැනි ජාත්යන්තර මාධ්ය වාර්තා ඇසුරින් තහවුරු කරන ලද කරුණු මත පදනම් වූ මෙම වාර්තාව මගින් යුද්ධයේ වත්මන් තත්ත්වය සහ ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප්ගේ ප්රකාශ පිළිබඳව පැහැදිලි කිරීමක් සිදු කෙරේ.
- ඉස්ලාමාබාද්හි පැවැත්වෙන තීරණාත්මක කලාපීය සාකච්ඡා (මාර්තු 29-30)
මෙම තොරතුර මේ වන විට නිල වශයෙන් තහවුරු කර ඇත.
පකිස්ථාන නියෝජ්ය අග්රාමාත්ය සහ විදේශ අමාත්ය ඉෂාක් ඩාර්ගේ විශේෂ ආරාධනයකට අනුව සෞදි අරාබියේ විදේශ අමාත්ය ෆයිසාල් බින් ෆර්හාන් අල් සවුද් කුමරු, තුර්කියේ විදේශ අමාත්ය හකාන් ෆිඩාන් සහ ඊජිප්තුවේ විදේශ අමාත්ය ආචාර්ය බදර් අබ්දෙලැටි මාර්තු 29 සහ 30 යන දිනවල ඉස්ලාමාබාද් වෙත පැමිණීමට නියමිතය. මෙම සංචාරයේ ප්රධාන අරමුණ වන්නේ ඇමරිකානු-ඊශ්රායල සහ ඉරාන ගැටුම සමනය කිරීම සහ කලාපීය ආතතිය අඩු කිරීම පිළිබඳව “දීර්ඝ ලෙස සාකච්ඡා” කිරීමය.
මෙම සාකච්ඡා මුලින් වෙනත් රටක පැවැත්වීමට සැලසුම් කර තිබුණද, පකිස්ථානය සතු සුවිශේෂී රාජ්ය තාන්ත්රික මධ්යස්ථභාවය සහ පහසුකම් සැලසීමේ හැකියාව හේතුවෙන් එය ඉස්ලාමාබාද් වෙත මාරු කර ඇත.
මෙම නියෝජිත පිරිස පකිස්ථාන අග්රාමාත්ය ෂෙබාස් ෂරීෆ් ද හමුවනු ඇත. මෙය පකිස්ථානය විසින් ටෙහෙරානය, වොෂින්ටනය සහ ගල්ෆ් කලාපයේ අගනුවරවල් අතර සිදු කරන සාමකාමී මැදිහත් වීමේ තවත් එක් වැදගත් පියවරකි.
- ඉරාන ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් සහ අග්රාමාත්ය ෂෙබාස් ෂරීෆ් අතර සංවාදය
2026 මාර්තු 28 වන දින ඉරාන ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් සහ පකිස්ථාන අග්රාමාත්ය ෂෙබාස් ෂරීෆ් අතර පැයකට අධික කාලයක් දුරකථන සංවාදයක් පැවැත්විණි. සාකච්ඡා සහ මැදිහත් වීම් සාර්ථක වීමට නම් දෙපාර්ශවය අතර “විශ්වාසය ගොඩනැගීම” අත්යවශ්ය බව ඉරාන ජනාධිපතිවරයා මෙහිදී අවධාරණය කළේය. පකිස්ථානය විසින් දරනු ලබන රාජ්ය තාන්ත්රික උත්සාහයන් අගය කළ ඔහු, කලාපීය අර්බුදය සමනය කිරීම පිළිබඳව අග්රාමාත්යවරයා සමඟ අදහස් හුවමාරු කර ගත්තේය.
මෙහිදී අග්රාමාත්ය ෂෙබාස් ෂරීෆ් විසින් පකිස්ථානය ඇමරිකාව සහ ගල්ෆ් රටවල් සමඟ පවත්වන ලද සබඳතා පිළිබඳව ඉරාන ජනාධිපතිවරයාව දැනුවත් කරන ලදී. මෙම සාකච්ඡාව මගින් දෙරටේ නායකයන් කලාපීය ස්ථාවරත්වය වෙනුවෙන් දක්වන කැපවීම යළිත් තහවුරු වී ඇත.
ට්රම්ප්ගේ අවසාන නිවේදන සහ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ සැබෑ තත්ත්වය
මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින යුදමය වාතාවරණය හමුවේ ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් ඉරානය වෙත දැඩි අනතුරු ඇඟවීම් කිහිපයක්ම නිකුත් කර ඇත. ඉරානය විසින් හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය “සම්පූර්ණයෙන්ම විවෘත” නොකළහොත් එරට බලශක්ති මධ්යස්ථාන සහ යටිතල පහසුකම් “සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කරන” බවට ඔහු කිහිප වරක්ම තර්ජනය කර තිබේ.
මුලින් මේ සඳහා පැය 48ක අවසාන නිවේදනයක් ලබා දුන් ට්රම්ප්, පසුව එය 2026 අප්රේල් 6 වන දින රාත්රී 8 (ET) දක්වා දීර්ඝ කර ඇත. මේ සඳහා හේතුව ලෙස ඔහු දක්වන්නේ ඉරානය සමඟ පවතින සාකච්ඡා “ඉතා සාර්ථකව” සිදුවන බවය.
සටන් විරාම යෝජනා සහ ඉරානයේ ප්රතිචාරය
පකිස්ථානය ඇතුළු මැදිහත්කරුවන් මාර්ගයෙන් ඇමරිකාව විසින් කරුණු 15කින් යුත් සටන් විරාම යෝජනාවලියක් ඉරානය වෙත ඉදිරිපත් කර තිබුණද, ඉරානය එය සෘජුවම ප්රතික්ෂේප කර ඇත.
ඒ වෙනුවට ඉරානය විසින් කරුණු 5කින් යුත් නව කොන්දේසි මාලාවක් ඉදිරිපත් කර ඇති අතර, ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල ප්රහාරවලින් සිදු වූ හානි සඳහා යුද වන්දි ගෙවීම සහ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ ස්වෛරීභාවය පිළිගැනීම ඊට ඇතුළත් වේ. තමන්ට හිතකර කොන්දේසි ලැබෙන තෙක් සටන් නතර නොකරන බව ඉරාන බලධාරීන් ප්රකාශ කර සිටී.
තෙල් නැව් 10 කතාවේ සත්යය
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් ඉරානය “තෑග්ගක්” ලෙස තෙල් නැව් 10ක් නිදහස් කළ බවට කළ ප්රකාශය ජාත්යන්තර මුහුදු ගමන් දත්ත සහ ස්වාධීන මාධ්ය වාර්තා මගින් සෘජුවම අභියෝගයට ලක් කර ඇත. ‘Lloyd’s List’ වැනි නාවික ක්ෂේත්රයේ ප්රමුඛතම බුද්ධි තොරතුරු ආයතන පෙන්වා දෙන්නේ, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් ගත් මෙම නැව් කිසිසේත්ම ඉරානයෙන් ලැබුණු “තෑග්ගක්” නොවන අතර ඒවා දැඩි කොන්දේසි මත පදනම් වූ ගනුදෙනු බවයි. විශේෂයෙන්ම, ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) විසින් පාලනය කරනු ලබන “ටෙහෙරාන් ගාස්තු කවුළුව” (Tehran’s Tollbooth) ලෙස හැඳින්වෙන ලාරක් දූපත ආසන්නයේ විශේෂ මුහුදු තීරය හරහා ගමන් කිරීමට නම් එක් විශාල තෙල් නැවක් (VLCC) සඳහා ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 2ක් තරම් ඉහළ මුදලක් ගෙවීමට සිදුව ඇති බව එම වාර්තා අනාවරණය කරයි. මෙම ගෙවීම් පවා ඇමරිකානු සම්බාධක මගහැරීම සඳහා චීන ‘යුවාන්’ මුදලින් ලබාගෙන ඇති බවත්, එම නිසා මෙය සාමකාමී රාජ්ය තාන්ත්රික ජයග්රහණයකට වඩා ඉරානය විසින් බලහත්කාරයෙන් පවත්වාගෙන යන ආර්ථික මෙහෙයුමක් බවත් තහවුරු වී තිබේ.
අනෙක් අතට, ඉරාන විදේශ අමාත්ය අබ්බාස් අරග්චි ඇතුළු බලධාරීන් ප්රකාශ කර ඇත්තේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය “සතුරු රාජ්යයන්” සඳහා තවමත් සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දමා ඇති බවයි. රොයිටර් සහ සී.එන්.බී.සී. (CNBC) වාර්තා කරන පරිදි, ට්රම්ප් සඳහන් කළ නැව් ප්රමාණය සැබවින්ම ඉරානය විසින් “මිත්රශීලී රටවල්” ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති ඉන්දියාව, චීනය සහ පකිස්ථානය වැනි රටවලට අයත් ඒවා මිස ඇමරිකානු අනුග්රහය මත නිදහස් කළ ඒවා නොවේ. එම නැව්වලට පවා ගමන් කිරීමට අවසර ලැබී ඇත්තේ ඉරානයේ ස්වෛරීභාවය පිළිගැනීම සහ විශේෂ ආරක්ෂක ප්රොටෝකෝලවලට යටත්වීම වැනි දැඩි කොන්දේසි මතය. මේ අනුව, සාකච්ඡා සාර්ථක වෙමින් පවතින බව පෙන්වා දීම සඳහා ට්රම්ප් විසින් සිදු කළ මෙම ප්රකාශය, භූමියේ පවතින සැබෑ යුදමය සහ ආර්ථික වාතාවරණයට පටහැනි, තමන්ගේ දේශපාලන ප්රතිරූපය ගොඩනැගීම සඳහා කරන ලද අසත්ය ප්රකාශයක් බව ජාත්යන්තර විශ්ලේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
හානිය පිළිබඳ තක්සේරුව
ඉරානයට වූ හානිය: ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල ප්රහාරවලින් නටාන්ස් (Natanz), ෆෝඩෝ (Fordow) සහ ඉස්ෆාන් (Isfahan) යන න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානවලට දැඩි හානි සිදුව ඇති අතර ඉරානයේ මිසයිල දියත් කිරීමේ හැකියාව 70%කින් පමණ පහත වැටී ඇති බව මුලදී කියැවිනි.
නමුත් අද නිකුත් කර ඇති රොයිටර් වාර්තාවක දක්වෙන්නේ ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් ප්රකාශිත තත්ත්වයට වඩා බෙහෙවින්ම වෙනස් යථාර්ථයකි.
ඇමරිකානු බුද්ධි අංශ වාර්තා උපුටා දක්වමින් රොයිටර් පුවත් සේවය වාර්තා කර තිබුණේ, මාසයක් පුරා පැවති ප්රහාරවලින් ඉරානයේ මිසයිල ගබඩාවලින් (Missile Arsenal) සැබවින්ම විනාශ වී ඇති බවට තහවුරු කළ හැක්කේ තුනෙන් එකක් (1/3) පමණක් බවය.
මෙහි ඇති විශේෂත්වය වන්නේ:
- තහවුරු කළ විනාශය: තුනෙන් එකක් (1/3) ක් පමණි.
- අවිනිශ්චිත තත්ත්වය: තවත් තුනෙන් එකක් (1/3) ප්රහාරවලින් විනාශ වන්නට හෝ භූගත බංකර් තුළ වැළලී යන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ. නමුත් එය නිල වශයෙන් තහවුරු වී නැත.
- ඉතිරිව ඇති ප්රමාණය: ඉතිරි තුනෙන් එකක ප්රමාණය තවමත් ඉරානය සතුව ක්රියාකාරී මට්ටමේ පවතින බව එම වාර්තා පෙන්වා දෙයි.
මෙම රොයිටර් වාර්තාව, ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් පසුගියදා සිදුකළ “ඉරානය සතුව දැන් ඇත්තේ ඉතා සුළු මිසයිල ප්රමාණයක්” යන ප්රකාශය සමඟ සෘජුවම ගැටෙන බවද විචාරකයෝ පෙන්වා දෙති .
තවද ඉරාන ඩ්රෝන සහ මිසයිල ප්රහාර නිසා කලාපයේ ඇමරිකානු කඳවුරුවලට ඩොලර් මිලියන 800ක පමණ හානියක් සිදුව ඇති අතර, කටාර්හි රාස් ලෆාන් LNG මධ්යස්ථානයේ නිෂ්පාදන 17%කින් අඩාල වී ඇත.
යුද්ධයේ දේශපාලනික සූදුව සහ ආසියාවට එල්ල වන බලපෑම
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් සිදු කරනු ලබන ප්රකාශ සහ භූමියේ පවතින සැබෑ තත්ත්වය අතර සැලකිය යුතු පරතරයක් පවතී. ට්රම්ප් පවසන පරිදි සාකච්ඡා “ඉතා යහපත්” මට්ටමක පවතින බව ඉරාන පාර්ශවය පිළිගන්නේ නැත.
ට්රම්ප්ගේ මෙම ප්රකාශ පිටුපස පැහැදිලි උපායමාර්ගික අරමුණු හතරක් පවතී:
- ලෝක තෙල් මිල පාලනය: සාකච්ඡා සාර්ථක බව ඇසීමෙන් වෙළඳපොළේ තෙල් මිල තාවකාලිකව පහත වැටේ.
- දේශීය ප්රතිරූපය: තමන් ශක්තිමත් ගනුදෙනුකරුවෙකු බව ඇමරිකානු ජනතාවට පෙන්වීම.
- ඉරානයට පීඩනය: සෘජු යුද්ධයකට නොගොස් රාජ්ය තාන්ත්රිකව ඉරානය මෙල්ල කිරීම.
- ඇමරිකානු ආධිපත්යය: ඇමරිකාව තවමත් කලාපයේ ප්රබලයා බව ලොවට පෙන්වීම.
ඇමරිකානු ජනතාව මේ සම්බන්ධයෙන් බෙදී සිටින අතර, යුද්ධය නිසා ඉහළ යන බලශක්ති මිල ඔවුන්ගේ ඉවසීමේ සීමාව පරීක්ෂාවට ලක් කරමින් සිටී.
ආසියානු රටවලට ඇති බලපෑම
ඉන්දියාව, පකිස්ථානය සහ චීනය වැනි ආසියානු රටවලට මෙම යුද්ධය ආර්ථිකමය වශයෙන් දැඩි තර්ජනයකි. ඉහළ යන තෙල් මිල සහ සැපයුම් දාම බිඳ වැටීම නිසා මෙම රටවල උද්ධමනය ඉහළ ගොස් ඇත. පකිස්ථානය මෙම ගැටුමේදී මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස කටයුතු කරන්නේ සිය ආර්ථිකය සහ දේශසීමා ආරක්ෂා කර ගැනීමේ අරමුණෙනි. යුද්ධය තවදුරටත් උත්සන්න වුවහොත් ආසියාව පුරා දරුණු ආර්ථික පසුබෑමක් (Recession) ඇතිවීමේ අවදානමක් පවතී.
අවසාන සටහන: 2026 මාර්තු 28 වන විට යුද්ධය අතිශය විනාශකාරී මට්ටමක පවතින අතර එය අවසන් වන ලකුණු පෙනෙන්නට නැත. පකිස්ථානයේ මැදිහත් වීම සාර්ථක වීමට නම් දෙපාර්ශවය අතර අන්යෝන්ය විශ්වාසය ගොඩනැගිය යුතු බව පැහැදිලිය.
