කපිල කේ හීනටියන –
වර්ෂ 2026 ජූනි මාසයේ මුල් සතිය උදාවන විටත්, මැදපෙරදිග කලාපය පවතින්නේ දැඩි අවිනිශ්චිතතාවයක සහ නොසන්සුන්කාරී වාතාවරණයකය.
පසුගිය අප්රේල් 08 වැනිදා ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර ඇති කරගත් සටන්විරාම ගිවිසුම මාස දෙකකට ආසන්න කාලයක් තිස්සේ ක්රියාත්මක වුවද, එය මේ වන විට පවතින්නේ දැඩි පීඩනයක් සහ බිඳවැටීමේ අවදානමක් මධ්යයේය. දෙපාර්ශවයෙන්ම එල්ල වන අඛණ්ඩ ප්රහාර සහ ප්රතිප්රහාර හමුවේ, කලාපීය තත්ත්වය ඕනෑම මොහොතක දරුණු යුධමය මුහුණුවරක් ගත හැකි බව පැහැදිලිය.
අප වටහා ගත යුතු යථාර්ථය නම් ජාත්යන්තර නීතිය, සාධාරණත්වය සහ ස්වෛරී රාජ්යයන් අතර සබඳතා පාලනය විය යුතු ගෝලීය රීතීන් ලෝක යුක්තිධර්මය මත පිහිටන්නේ නැති බවය සිහිනයෙන්වත් අපේක්ෂා නොකළ, දායක නොවූ ඒ, මුග්ධ යුද්ධයකට අපි අපේ බත් පතිනුත් වන්දි ගෙවමින් සිටිමු. ඛේදවාචකය ඇත්තේ එතැනය.
වත්මන් තත්ත්වය සහ භූදේශපාලනික පසුබිම
මුලින්ම පකිස්ථානයේ මැදිහත් වීමෙන් සති දෙකක කෙටි කාලසීමාවක් සඳහා ඇති කරගත් මෙම සටන්විරාමය, පසුව නිල නොවන මට්ටමින් තවදුරටත් දීර්ඝ කිරීමට දෙපාර්ශවයම පියවර ගත්තේය. එසේ වුවද, සීමිත මිලිටරි ක්රියාමාර්ග සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කිරීමට දෙපාර්ශවයම කටයුතු කර නැත. පසුගිය මැයි මාසයේ අගභාගයේදී ඇමෙරිකානු ආරක්ෂක අංශ විසින් පර්සියානු ගල්ෆ් වෙරළ තීරයේ පිහිටි ඉරාන හමුදා කඳවුරු ඉලක්ක කර ගනිමින් ප්රහාර මාලාවක් දියත් කරනු ලැබීය. එහිදී ඔවුන් ප්රධාන වශයෙන්ම ඉලක්ක කළේ ඉරාන ගුවන් ආරක්ෂණ පද්ධති, භූමි පාලන මධ්යස්ථාන සහ ජාත්යන්තර මුහුදු ගමනාගමනයට තර්ජනයක් යැයි කියන නියමුවන් රහිත ඩ්රෝන යානා කඳවුරුය.
මීට ප්රතිචාර දක්වමින් ඉරානය විසින් කුවේටයේ පිහිටි ඇමෙරිකානු හමුදා කඳවුරක් වෙත මිසයිල ප්රහාර කිහිපයක් එල්ල කරන ලදී. එම මිසයිල ඇමෙරිකානු ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති මඟින් ගුවනේදීම විනාශ කර දැමුවද, ඒවායේ සුන්බුන් පතිත වීමෙන් තුවාලකරුවන් සහ දේපළ හානි වාර්තා විය.
මෙම ගැටුම්කාරී ස්වභාවය ඊට පෙර සතියේද දක්නට ලැබුණු අතර, ඇමෙරිකාව පවසන්නේ ජාත්යන්තර මුහුදු මාර්ග සහ තම හමුදා බලඇණි ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා මෙම ප්රහාර අත්යවශ්ය ආරක්ෂක පියවරක් වූ බවයි. කෙසේ වෙතත්, ඉරානය මෙම ප්රහාරයන් දැඩි ලෙස හෙළා දකිමින් ප්රකාශ කරන්නේ ඒවා තම ස්වෛරීභාවයට එල්ල වූ ආක්රමණයන් බවත්, තමන් සිදුකළේ ස්වයං ආරක්ෂාව සඳහා වූ සාධාරණ ප්රතිචාරයක් පමණක් බවත්ය.
නමුත් වාසනාවකට මෙන්, මේ දක්වා මහා පරිමාණයේ සෘජු යුද්ධයක් දක්වා මෙම තත්ත්වය වර්ධනය වී නොමැති අතර, සටන්විරාමය තවදුරටත් දින 60කින් දීර්ඝ කරගැනීම සඳහා දෙපාර්ශවයේ රාජ්ය තාන්ත්රිකයන් අතර සාකච්ඡා සිදුවෙමින් පවතී. එහිදී ප්රධානතම අවධානය යොමු වී ඇත්තේ ගෝලීය තෙල් ප්රවාහනයේ හදවත බඳු වූ, පසුගිය ගැටුම් අතරතුර ඉරානය විසින් අර්ධ වශයෙන් වසා දමන ලද හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) නැවත විවෘත කිරීම පිළිබඳවය.
කටාර් රාජ්යය සහ පකිස්ථානය මැදිහත්කරුවන් ලෙස කටයුතු කරන මෙම සාකච්ඡා මේ වන විට යම් ප්රගතියක් පෙන්වා ඇතත්, මූලික කරුණු කිහිපයක් සම්බන්ධයෙන් දෙපාර්ශවය අතර තවමත් පවතින්නේ දැඩි මතභේදාත්මක ස්වභාවයකි. ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය තරයේ කියා සිටින්නේ ඉරානය සතු ඉහළ ප්රතිශතයකින් සාරවත් කළ යුරේනියම් තොග ඉවත් කළ යුතු බවත්, ඔවුන්ගේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන සීමා කර හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා කිසිදු බදු අය කිරීමකින් තොරව නිදහස් නැව් ගමනාගමනයට ඉඩ දිය යුතු බවත්ය.
නමුත් තමන්ට පනවා ඇති ආර්ථික සම්බාධක සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කරන තෙක් සහ තම න්යෂ්ටික තාක්ෂණික අයිතිය පිළිගන්නා තෙක් න්යෂ්ටික වැඩසටහන අත්හැරීමට ඉරානය සූදානම් නැත.
මේ සම්බන්ධයෙන් අදහස් දක්වන ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ප්රකාශ කර ඇත්තේ, ගිවිසුමකට එළඹීම සඳහා බොහෝ දුරට කරුණු සාකච්ඡා කර ඇති නමුත්, ඒ සඳහා අනවශ්ය ලෙස කලබල නොවන ලෙස තමන් රාජ්ය තාන්ත්රිකයන්ට උපදෙස් දී ඇති බවය. වත්මන් තත්ත්වය යටතේ කාලය පවතින්නේ ඇමෙරිකාවට වාසිදායක පාර්ශවයක බව ඔහුගේ මතයයි.
ඉරාන න්යෂ්ටික වැඩසටහන: සත්යය සහ බිය
විවිධ බුද්ධි තොරතුරු, අත්අඩංගුවට ගත් ලේඛන සහ ජාත්යන්තර පරමාණුක ශක්ති ආයතනයේ (IAEA) වාර්තාවලට අනුව ඉරානය සතුව 2003 වසර දක්වා රහසිගත න්යෂ්ටික අවි වැඩසටහනක් පැවති බව සනාථ වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, 2026 වත්මන් වාර්තාවලට අනුව ඉරානය තුළ දැනට ක්රියාත්මක වන සක්රීය න්යෂ්ටික අවි නිෂ්පාදන ක්රියාවලියක් පවතින බවට නිශ්චිත සාක්ෂි නොමැති බව IAEA ආයතනය පවසයි.
නමුත් ගැටලුව වන්නේ ඉරානය මේ වන විට 60%ක ඉහළ ප්රතිශතයක් දක්වා සාරවත් කරන ලද යුරේනියම් තොග රැස්කර තිබීමය. මෙය පරමාණුක බෝම්බයක් නිපදවීමට අවශ්ය මට්ටමට ඉතාමත් ආසන්න අගයකි. ඉරානය තීරණය කළහොත් ඉතා කෙටි කාලයකින් බෝම්බයක් නිෂ්පාදනය කිරීමේ තාක්ෂණික හැකියාව (Breakout time) ඔවුන් සතු වුවද, එය ප්රායෝගිකව යුධමය අවියක් බවට පත් කිරීමට තවදුරටත් සැලකිය යුතු කාලයක් ගතවනු ඇත.
පසුගිය 2025 සහ 2026 වසරවලදී එල්ල වූ ප්රහාර හේතුවෙන් ඉරානයේ ඇතැම් න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානවලට හානි සිදු වුවද, ජාත්යන්තර පරීක්ෂකවරුන්ට එම ස්ථාන වෙත යාමට ඇති ප්රවේශ සීමිත බැවින් පූර්ණ විමර්ශනයක් සිදු කිරීම අපහසු වී ඇත. මෙම අපැහැදිලි සහ අවිශ්වාසවන්ත වටපිටාව කලාපීය නොසන්සුන්තාවය තවදුරටත් තීව්ර කිරීමට හේතු වී තිබේ.
ජාත්යන්තර නීතිය සහ ලෝක යුක්තිධර්මය
එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්රඥප්තියට සහ ජාත්යන්තර නීතියට අනුව, වත්මන් මැදපෙරදිග අර්බුදය තුළ බරපතල නීතිමය ගැටලු ගණනාවක් පැන නැගී ඇත:
- එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්රඥප්තියේ 2(4) වගන්තිය: මෙමඟින් ඕනෑම ස්වෛරී රාජ්යයකට එරෙහිව බලය භාවිතා කිරීම හෝ මිලිටරි ප්රහාර එල්ල කිරීම සපුරා තහනම් කර ඇත. බලය භාවිතා කිරීමට අවසර ලැබෙන්නේ 51 වැනි වගන්තිය ප්රකාරව එල්ල වන ක්ෂණික සහ තීරණාත්මක ප්රහාරයකින් ස්වයං ආරක්ෂාව සැලසීමේදී හෝ එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ පූර්ණ අනුමැතිය හිමි වුවහොත් පමණි.
- පූර්වභාග ප්රහාර (Preventive Strikes) පිළිබඳ ගැටලුව: ජාත්යන්තර නීති විශාරදයන් රැසකගේ මතය වන්නේ 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී ඇමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය විසින් ඉරානයට එල්ල කළ ප්රහාර, ස්වයං ආරක්ෂාව සඳහා එල්ල කළ ප්රහාර නොවන බවයි. මන්දයත්, එම අවස්ථාවේදී ඉරානය විසින් ඇමෙරිකාවට හෝ ඊශ්රායලයට එරෙහිව ක්ෂණික ප්රහාරයක් දියත් කිරීමට සූදානමක් පවතී බවට සාක්ෂි නොතිබීමයි. නීති විශාරදයන් 100කට අධික පිරිසක් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම ක්රියාව එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්රඥප්තිය උල්ලංඝනය කිරීමක් සහ ආක්රමණශීලී මිලිටරි ක්රියාවක් වන බවයි.
මෙමඟින් ලෝක දේශපාලන ක්රමවේදය තුළ පවතින බරපතල සදාචාරාත්මක බිඳවැටීමක් පෙන්නුම් කරයි. එනම්, බලවත් රාජ්යයන් තම ජාතික ආරක්ෂාවට දිගුකාලීන තර්ජනයක් ඇතැයි හැඟී ගියහොත්, ජාත්යන්තර නීති රීති නොතකා ක්රියා කිරීමට පෙළඹීමය. විවේචකයන් මෙය හඳුන්වන්නේ “බලවතාගේ මතය සැමවිටම නිවැරදි” (Might makes right) යන අශිෂ්ට ප්රතිපත්තිය ලෙසය. කෙසේ වෙතත්, ඇමෙරිකානු පාර්ශවය තර්ක කරන්නේ සැබෑ න්යෂ්ටික තර්ජනයක් එල්ල වන තෙක් බලා සිටීම ප්රමාද වැඩි විය හැකි බවය.
මීට අමතරව, පවතින සාධාරණත්වය පිළිබඳ ගැටලුවලට පහත කරුණුද ඇතුළත් වේ:
- ප්රහාර හේතුවෙන් ඉරාන සිවිල් වැසියන් විඳින පීඩාව සහ යටිතල පහසුකම් විනාශ වීම.
- ගෝලීය බලශක්ති වෙළෙඳපොළ අස්ථාවර වීම හේතුවෙන් ලෝකවාසී සාමාන්ය ජනතාවට ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම ඇතුළු ආර්ථික දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දීමට සිදු වීම.
- කලාපීය සන්ධානගත වීම් – ඇමෙරිකාව සෘජුවම ඊශ්රායලය සහ ගල්ෆ් කලාපයේ රාජ්යයන් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින අතර, ඉරානය තම කලාපීය නියෝජිත කණ්ඩායම් (Proxies) හරහා මෙහෙයුම් දියත් කිරීම.
මෙම සමස්ත ගැටුම දෙස බැලීමේදී කිසිදු පාර්ශවයකට පූර්ණ සදාචාරාත්මක අයිතියක් ප්රකාශ කළ නොහැක. ඉරානය විසින් කලාපීය සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වලට සහය දීම සහ IAEA ආයතනය සමඟ පූර්ණ විනිවිදභාවයකින් කටයුතු නොකිරීම නිසා ජාත්යන්තර අවිශ්වාසය වර්ධනය වී ඇත. අනෙක් අතට, ජාත්යන්තර එකඟතාවයකින් තොරව බලවත් රාජ්යයන් විසින් සිදුකරන මිලිටරි මැදිහත්වීම් හේතුවෙන්, කුඩා රාජ්යයන් තමන්ගේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් විශ්වාසය තබා ඇති ගෝලීය නීති පද්ධතිය දිනෙන් දින දුර්වල වෙමින් පවතී.
අනාගත ප්රවණතා සහ විය හැකි තත්ත්වයන්
ඉදිරි සති කිහිපය මෙම අර්බුදයේ තීරණාත්මකම කාලසීමාව වනු ඇත. ඒ අනුව ඉදිරියේදී සිදුවිය හැකි ප්රධානතම අවස්ථා 3ක් හඳුනාගත හැකිය:
- දීර්ඝ කරන ලද සටන්විරාමය සහ අර්ධ එකඟතාවය: දෙපාර්ශවයම දින 60ක සටන්විරාමයකට එකඟ වී හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය ක්රමයෙන් විවෘත කිරීමට පියවර ගැනීම. මෙහිදී ඇමෙරිකාවට ඉදිරි මැතිවරණයට පෙර ලෝක වෙළෙඳපොළේ තෙල් මිල පාලනය කරගැනීමේ අවශ්යතාවය පවතින අතර, ඉරානයට තම දරුණු ආර්ථික පීඩනයෙන් මිදීමට සම්බාධක ලිහිල් කරගැනීමේ අවශ්යතාවය පවතී.
- යළිත් ගැටුම් ඇවිළී යාම (Escalation): යුරේනියම් තොග ඉවත් කිරීම හෝ සාරවත් කිරීමේ අයිතිය පිළිබඳ සාකච්ඡා බිඳ වැටුණහොත්, දැනට පවතින කුඩා ප්රහාර මහා පරිමාණ යුද්ධයක් දක්වා වර්ධනය විය හැකිය. එහිදී ඉරානය තම කලාපීය සන්නද්ධ කණ්ඩායම් ශක්තිමත් කරන අතර, ඇමෙරිකාව පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ නාවික බලය තවදුරටත් තර කරනු ඇත.
- පුළුල් කලාපීය සහ ගෝලීය බලපෑම: පවතින නොසන්සුන්තාවය ලෙබනනය, ගල්ෆ් කලාපය සහ සමස්ත ලෝක නාවික ගමනාගමනයට තදින්ම බලපානු ඇත. මේ තාක් දුරට ගැටුමෙන් තරමක් දුරස් වී සිටි චීනය සහ රුසියාව වැනි ගෝලීය බලවතුන්, ඇමෙරිකාව ජාත්යන්තර වශයෙන් හුදකලා වන තත්ත්වයක් තුළ මැදපෙරදිග කලාපයේ තම බලය වර්ධනය කරගැනීමට කටයුතු කරනු ඇත.
මෙම අර්බුදයට ස්ථාවර විසඳුමක් සෙවීමට නම්, ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන සම්බන්ධයෙන් ජාත්යන්තර පරීක්ෂකවරුන්ට පූර්ණ ප්රවේශය සහිත විනිවිදභාවයකින් යුතු සීමාවන් පැනවිය යුතු අතර, සියලුම පාර්ශවයන්ගේ ජාතික ආරක්ෂාව තහවුරු කෙරෙන සහතිකයන් ලබා දිය යුතුය. සැබෑ ලෝක යුක්තිධර්මය ඉල්ලා සිටින්නේ භූදේශපාලනික බලය සහ ස්ථාවර ජාත්යන්තර නීති පද්ධතිය අතර නිවැරදි සමතුලිතතාවයක් පවත්වා ගැනීම වුවද, වත්මන් ලෝක ක්රමවේදය එය සාක්ෂාත් කරගැනීමට අපොහොසත් වී ඇත.
ඇත්ත වශයෙන්ම ඇමෙරිකා-ඉරාන ගැටුම මඟින් මනාව පැහැදිලි වන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ලෝකය තුළ ස්ථාපිත කරන ලද ජාත්යන්තර පාලන ක්රමවේදයේ පවතින සීමිත ස්වභාවය සහ දුර්වලතාවයය. ජාත්යන්තර නීතිය මඟින් වැදගත් ප්රතිපත්තිමය රාමුවක් සපයනු ලැබුවද, ප්රායෝගික භූදේශපාලනයේදී රාජ්යයන් සැමවිටම මුල් තැන දෙන්නේ තම පටු ජාතික අභිලාෂයන්ට සහ ආරක්ෂක භීතිකාවන්ටය.
සම බරව ඇත්ත කියන ලංකාසර පුවත් ඔබට සෑම විටෙක දැකීමට ඕනෑ නම් පහත අපේ වට්ස්ඇප් / ටෙලිග්රෑම් සමූහයන්ට එක්වෙන්න.
2026 ජූනි මාසයේ පවතින මෙම සටන්විරාමය රාජ්ය තාන්ත්රික සාකච්ඡා සඳහා ලැබී ඇති ඉතාමත් පටු සහ අවසන් අවස්ථාවකි. මෙම රාජ්ය තාන්ත්රික ප්රයත්නයන් සාර්ථක වුවහොත් ගෝලීය ස්ථාවරත්වයට එල්ල වී ඇති තර්ජන අවම කරගත හැකි වනු ඇත. නමුත් එය අසාර්ථක වුවහොත්, සමස්ත මානව සංහතියටම සහ ගෝලීය ආර්ථිකයට දරාගත නොහැකි මහා විනාශකාරී යුද්ධයකට ලෝකය තල්ලු වී යාම වැළැක්විය නොහැක.
