කපිල කේ හීනටියන –
ලෝකයම මැදපෙරදිග කලාපය වේගයෙන් ව්යාප්ත වන ගැටුමක ග්රහණයට හසුවෙමිනි. පසුගිය පැය 24 තුළ ඇමරිකාව සහ ඊශ්රායලය එක්ව ඉරානයට සහ එහි මිත්ර පාර්ශවයන්ට එරෙහිව සම්බන්ධීකරණ ප්රහාර දියත් කරමින් සිය මිලිටරි ක්රියාමාර්ග තීව්ර කර ඇත.
මේ අතර වසර දෙකකට වැඩි කාලයක් පුරා දස දහස් ගණනකගේ ජීවිත බිලිගත් මානුෂීය ව්යසනයත් තවදුරටත් දරුණු වෙමිනි. ගාසා තීරයේ පවතින බිඳෙනසුලු සටන් විරාමය උල්ලංඝනය වෙමින් ප්රහාර දියත් වෙමින් ඇත. මේ දිගහැරෙන්නේ රොයිටර් (Reuters), අල් ජසීරා (Al Jazeera), සී.එන්.එන් (CNN), ඇසෝසියේටඩ් ප්රෙස් (AP) සහ ඉරාන රාජ්ය මාධ්ය වන ප්රෙස් ටීවී (Press TV) හා ඉර්නා (IRNA) යන පුවත් සේවා ඇසුරින් සකස් කළ මෙම විශේෂාංගය මගින් මෑතකාලීන වර්ධනයන් සහ දිගුකාලීන සතුරුකම් හේතුවෙන් සිදුව ඇති විනාශය පිළිබඳව බැලීම සඳහා කෙරෙන උත්සාහයකි.
-
ගාසා තීරයේ තත්ත්වය
ඉරාන ගැටුමේ බලපෑම ගාසා තීරයටද දැඩි ලෙස දැනෙමින් පවතී. ඉරානය සමඟ පවතින යුද්ධය හේතුවෙන් ඊශ්රායලය විසින් රෆා (Rafah) වැනි ප්රධාන පිවිසුම් වසා දමමින් ගාසා තීරයේ වැටලීම් දැඩි කර තිබේ. එමගින් යළිත් සාගින්නක් ඇතිවීමේ බියක් හටගෙන ඇති බව අල් ජසීරා වාර්තා කළේය. මානුෂීය ආධාර රැගත් එක්සත් ජාතීන්ගේ ට්රක් රථයකට අත්වැරදීමකින් ප්රහාරයක් එල්ල වීමෙන් පවතින අවදානම තහවුරු වන අතර, වෛද්ය සැපයුම් ඉතා අවම මට්ටමක පවතින බව රොයිටර් පුවත් සේවය පවසයි.
පසුගිය දිනයේ ගාසා තීරයට එල්ල වූ ඊශ්රායල ප්රහාරවලින් පලස්තීනුවන් අවම වශයෙන් 12 දෙනෙකුවත් මිය ගොස් ඇති බවත්, ඒවා සටන් විරාමය පැහැදිලිව උල්ලංඝනය කිරීමක් බවත් ඉරාන ප්රෙස් ටීවී වාර්තා කළේය. 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේ ඇති කරගත් සටන් විරාමය නොතකා විවිධ ප්රදේශවල සිවිල් වැසියන් ඝාතනය කරමින් ප්රහාර අඛණ්ඩව සිදුවන බව ඉර්නා පුවත් සේවයද අවධාරණය කළේය. ඉරානය සමඟ ඇති වී තිබෙන නව යුද්ධය හේතුවෙන් ගාසා තීරයේ පවතින බිඳෙනසුලු සාමය කෙරෙහි ලෝක අවධානය ගිලිහී යා හැකි බවට ඒ.පී පුවත් සේවය සිය කනස්සල්ල පළ කර ඇත.
-
ලෙබනනයට ප්රහාර
2026 මාර්තු 7 වන දින අලුයම, ඊශ්රායල හමුදා බීරූට් නුවර දකුණු තදාසන්න ප්රදේශවලට ගුවන් ප්රහාර මාලාවක් එල්ල කළහ. ‘දහියේ’ (Dahieh) ප්රදේශයේ පිහිටි හිස්බුල්ලා විධාන මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කර මෙම ප්රහාර එල්ල කළ බව ඔවුහු කීහ. රොයිටර් පුවත් සේවයට අනුව, මෙම ප්රහාර හේතුවෙන් ලෙබනන් සිවිල් වැසියන් ලක්ෂ සංඛ්යාත පිරිසකට තම නිවාස අතහැර යාමට සිදුව තිබේ. උත්සන්න වන ගැටුම් හේතුවෙන් මරණ 200 කට වඩා වාර්තා වී ඇති බව ලෙබනන් සෞඛ්ය අමාත්යාංශය පවසයි.
ගාසා තීරයේ ක්රියාත්මක කළ යුද උපක්රම ඊශ්රායලය දැන් ලෙබනනයටද ව්යාප්ත කරමින් සිටින බව අල් ජසීරා පෙන්වා දී තිබේ. පුළුල් අවතැන්වීම් සහ යටිතල පහසුකම් විනාශය ඇතුළත් සමාන “ක්රියා පටිපාටියක්” පිළිබඳව සහන සේවා සංවිධාන අනතුරු අඟවයි. ඉවත් වීමේ නියෝග හේතුවෙන් ලක්ෂ පහකට අධික ජනතාවක් වෙසෙන ප්රදේශවලට බලපෑම් එල්ල වී තිබේ. බීරූට් නුවර පුරා දැඩි භීතියක් පැතිර ගොස් ඇති බව සී.එන්.එන් වාර්තා කළේය.
ශ්රී ලංකා විදේශ සේවා නියුක්ති කාර්යාංශය (SLBFE) සහ බීරූට් නුවර පිහිටි ශ්රී ලංකා තානාපති කාර්යාලය නිකුත් කර ඇති නිල දත්ත අනුව, 2026 වසරේ මුල් කාර්තුව වන විට ලෙබනනය තුළ නීත්යානුකූලව වෙසෙන ශ්රී ලාංකිකයින් සංඛ්යාව 6,000 ත් 7,000 ත් අතර සංඛ්යාවකි. මින් බහුතරය, එනම් 5,000 කට අධික පිරිසක් ගෘහ සේවිකාවන් ලෙස ලියාපදිංචි වී සිටිති. තවත් පිරිසක් හෝටල් ක්ෂේත්රයේ සහ අනෙකුත් සුළු සේවාවල නිරත වෙති. ගණනය නොකළ පිරිසක් වසර ගණනාවක් තිස්සේ නිශ්චිත පටිපාටියකින් තොරව එම රටේ ජීවත් වේ. මේ අතිශය බහුතරය කාන්තාවන්ය. කෙසේ වෙතත්, 2024 වසරේ සිට මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින අස්ථාවරත්වය සහ ලෙබනනය මුහුණ දෙන දැඩි ආර්ථික අර්බුදය හේතුවෙන්, 2023 වසරට සාපේක්ෂව එහි සිටින ශ්රී ලාංකික ශ්රමිකයින්ගේ සංඛ්යාව සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටී ඇත. කෙසේ වෙතත් මේ විශාල ශ්රී ලාංකිකයින් පිරිස මේ වනවිට නිර්මාණය වී ඇති දැවැන්ත අර්බුදයක් හමුවේ යන එන විධි නොදැන අතරමංවීමට නියමිතව සිටිති.
-
ඉරානයට එල්ල වූ ප්රහාරවල තත්ත්වය
ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල හමුදා ඉරානයට එරෙහිව සිය මෙහෙයුම් තීව්ර කර තිබේ. එම මෙහෙයුම් දැන් හත්වන දිනටත් ක්රියාත්මකය. ඊශ්රායල හමුදාව ටෙහෙරානයේ රජයේ යටිතල පහසුකම් ඉලක්ක කර ගනිමින් නව ප්රහාර රැල්ලක් ආරම්භ කර තිබිණි. ටෙහෙරානයේ මෙහ්රාබාද් (Mehrabad) ගුවන් තොටුපළට එල්ල වූ ප්රහාරවලින් එහි ගින්නක් හටගත් බව සී.එන්.එන් වාර්තා කළේය.
එක්සත් ජනපද B-2 බෝම්බ හෙලන යානා යුද හමුදා කඳවුරු ඉලක්ක කර විශාල ප්රහාරයක් එල්ල කර තිබිණි. බැලස්ටික් මිසයිල දියත් කිරීමේ මධ්යස්ථාන මත විනිවිද යමින් පිපිරීම් ඇති කරන බෝම්බ හෙළීම් සිදුකළ බව සී.එන්.එන් කීවේය. බෝම්බ හෙලීමේ වැඩිවීමක් පිළිබඳව එක්සත් ජනපද ආරක්ෂක ලේකම් පීට් හෙග්සෙත්ගේ අනතුරු ඇඟවීම්වලින් පසුව මෙම උත්සන්න වීම සිදු වී තිබිණි. ටෙහෙරානයේ සුප්රසිද්ධ අසාදි කුළුණ (Azadi Tower) අසල සිදුවූ දැවැන්ත පිපිරීම් දැක්වෙන දර්ශන අල් ජසීරා නාලිකාව ප්රසිද්ධ කළේය.
අල් ජසීරාට කීවේ සිකුරාදා රාත්රියේ සිට සෙනසුරාදා උදෑසන (2026 මාර්තු 6-7) දක්වා එක්සත් ජනපද-ඊශ්රායල් ප්රහාර ඉරාන අගනුවර ඉලක්ක කරගත් බවය. ටෙහෙරානය පුරා දැවැන්ත පිපිරීම් සහ ගිනි ගැනීම් ඔවුන් විසින් නිරීක්ෂණය කර තිබිණි.
පළමු දින හතර තුළ පමණක් ඉරානයෙන් මරණ 800 කට ආසන්න සංඛ්යාවක් වාර්තා වී තිබේ. සෞදි අරාබියේ ඇමරිකානු තානාපති කාර්යාලයට එල්ල වූ ඩ්රෝන ප්රහාර ඇතුළුව පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ ඉරාන හිතවාදී කණ්ඩායම්වලට ප්රහාර එල්ල වී ඇති බවත් ඒ.පී පුවත් සේවය සඳහන් කළේය. ප්රෙස් ටීවී සහ ඉර්නා ඇතුළු ඉරාන මාධ්ය මෙම ක්රියාවන් හෙළා දකිමින් ප්රකාශ කළේ මේවා කිසිදු ප්රකෝප කිරීමකින් තොරව එල්ල කළ ආක්රමණ බවය.
-
ඉරානයේ ප්රති ප්රහාර
“කොන්දේසි විරහිතව යටත් වන තෙක් ඉරානය සමඟ කිසිදු ගිවිසුමක් නැත” යනුවෙන් ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ප්රකාශ කර තිබේ. මේ ප්රකාශ දිගුකාලීන යුදමය මැදිහත්වීමක සේයාවන් පෙන්නුම් කරයි. ඒ බව පෙනෙන්නේ ට්රම්ප්ගේ ප්රකාශයට පසු පසුගිය පැය 24 තුළ ඉරානය විසින් ඊශ්රායලයට සහ කලාපයේ ඇමරිකානු ඉලක්ක වෙත එල්ල කරන ලද දැවැන්ත මිසයිල සහ ඩ්රෝන ප්රහාර මාලාවත් සමඟය
ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) උපුටා දක්වමින් Press TV වාර්තා කළේ, ටෙල් අවිව් නුවරට උතුරින් පිහිටි ඊශ්රායල බුද්ධි අංශ මූලස්ථානයක් සහ ප්රධාන ගුවන් හමුදා කඳවුරු දෙකක් ඉලක්ක කරමින් බැලස්ටික් මිසයිල 150 කට අධික සංඛ්යාවක් මුදාහැරි බවයි. මෙම ප්රහාරවලින් ඊශ්රායලයේ ‘නෙවාටිම්’ (Nevatim) ගුවන් කඳවුරට දැඩි හානි සිදුව ඇති බව ස්වාධීන චන්ද්රිකා ඡායාරූප ඇසුරින් CNN පුවත් සේවය තහවුරු කර ඇත.
මීට අමතරව, සෞදි අරාබියේ සහ ජෝර්දානයේ පිහිටි ඇමරිකානු හමුදා මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කර ගනිමින් ඉරාන හිතවාදී කණ්ඩායම් විසින් එල්ල කළ ඩ්රෝන ප්රහාර කිහිපයක් මැඩපැවැත්වීමට ඇමරිකානු නාවික හමුදාව සමත් වූ බව පෙන්ටගනය නිල වශයෙන් නිවේදනය කළේය. මෙම ප්රහාර හමුවේ ඊශ්රායලයේ සහ ජෝර්දානයේ ගුවන් සීමාවන් තාවකාලිකව වසා දැමීමට සිදුවූ අතර, ඉරානය අවධාරණය කරන්නේ මෙය තම උත්තරීතර නායකයාගේ ඝාතනයට සහ ටෙහෙරානයට එල්ල වූ ආක්රමණයට එරෙහිව සිදුකළ සාධාරණ ස්වයං රක්ෂණ ක්රියාවලියක් බවයි
-
ගාසා විනාශයත් සමග ඇරඹි අපායට යන ගමන
2023 ඔක්තෝබර් 7 වන දින හමාස් සංවිධානය ඊශ්රායලයට එල්ල කළ ප්රහාරය මුල් කරගනිමින් ආරම්භ වූ මෙම පුළුල් ගැටුම, විශේෂයෙන්ම ගාසා තීරය පෙර නොවූ විරූ විනාශයක සංකේතයක් බවට පත් කර ඇත. රොයිටර් සහ අල් ජසීරා පුවත් සේවා උපුටා දක්වන ‘ද ලැන්සෙට් ග්ලෝබල් හෙල්ත්’ (The Lancet Global Health) සඟරාවේ පළ වූ විද්වත් අධ්යයනයකට අනුව, ගාසා තීරයේ මුල් මාස 16 තුළ පමණක් ප්රචණ්ඩකාරී මරණ 75,000 කට වඩා සිදුව ඇති බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. මෙය එකල වාර්තා වූ මරණ 49,000 ක සංඛ්යාව බෙහෙවින් ඉක්මවා යාමකි. එම වින්දිතයන්ගෙන් 56% ක්ම කාන්තාවන්, ළමුන් සහ වැඩිහිටියන් වේ.
2026 පෙබරවාරි වන විට, ගාසා සෞඛ්ය අමාත්යාංශය වාර්තා කළේ යුද්ධය ආරම්භයේ සිට අවම වශයෙන් සෘජු මරණ 72,063 ක් සහ තුවාල ලැබූවන් 171,000 ක් වාර්තා වී ඇති බවය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ මැක්ස් ප්ලාන්ක් ආයතනය (Max Planck Institute) මගින් සිදු කරන ලද ස්වාධීන විශ්ලේෂණයන් පෙන්වා දෙන්නේ සාගින්න, රෝගාබාධ සහ සෞඛ්ය පද්ධතිය බිඳ වැටීම වැනි වක්ර හේතූන් මත සිදු වූ මරණ ද ඇතුළත් කළ විට සැබෑ මරණ සංඛ්යාව 100,000 හෝ ඊට වඩා වැඩි විය හැකි බවය.
ගාසා තීරයේ යටිතල පහසුකම් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ විනාශ වී ඇත. රොයිටර් සහ ඒ.පී පුවත් සේවා විස්තර කරන්නේ විශාල ප්රදේශ නටබුන් බවට පත්ව ඇති බවය. සටන් විරාමයෙන් පසුව පවා ගොඩනැගිලි සුන්බුන් අතරින් මළ සිරුරු සිය ගණනක් සොයා ගත් බව එක්සත් ජාතීන්ගේ වාර්තා සඳහන් කරයි.
අල් ජසීරා සහ සී.එන්.එන් පුවත් සේවා පෙන්වා දෙන්නේ ආපසු පැමිණෙන පලස්තීනුවන්ට උරුම වී ඇත්තේ ඛේදනීය ලෙස විනාශ වූ භූමියක් බවය. එක්සත් ජාතීන්ගේ අනුග්රහය ලබන ආයතන විසින් එහි සාගින්න නිල වශයෙන් ප්රකාශයට පත් කර ඇති අතර, ළමුන් 157 දෙනෙකු ඇතුළුව අවම වශයෙන් පුද්ගලයින් 463 දෙනෙකු සාගින්නෙන් මියගොස් ඇත.
ප්රෙස් ටීවී සහ ඉර්නා පුවත් සේවා ඊශ්රායලයේ අඛණ්ඩ උල්ලංඝනයන් අවධාරණය කරන අතර, සටන් විරාමයෙන් පසුව පවා පලස්තීනුවන් 600 කට වැඩි පිරිසක් මිය යාම ජන සංහාරයක අඛණ්ඩ පැවැත්මක් ලෙස ඔවුන් අර්ථකථනය කරයි.
-
ඉරානය සමග ගැටුම හෙවත් ව්යසනයේ ව්යාප්තිය
ඉරානය සමඟ ඇති වූ ගැටුම මෙම විනාශයට අලුත් මානයන් එක් කර ඇත. ගැටුමේ මුල් දිනවලදී ඉරානයෙන් මරණ 800 ක් ද, ලෙබනනයෙන් 50 ක් සහ ඊශ්රායලයෙන් 11 ක් ද වාර්තා වන බව ඒ.පී පුවත් සේවය පවසයි. පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ යටිතල පහසුකම්වලට එල්ල වූ ප්රහාර හේතුවෙන් ගෝලීය බලශක්ති වෙළඳපොළ ද අර්බුදයකට ලක්ව ඇත. අමෙරිකානු ප්රහාර දැඩි වීම හේතුවෙන් ඉරාන මිසයිල ප්රහාර 90% කින් පහත වැටී ඇති බව සී.එන්.එන් වාර්තා කරන අතරම, පාලනය කළ නොහැකි මට්ටමේ දරුණු වටපිටාවකට මෙය තල්ලු විය හැකි බවට අනතුරු අඟවයි. “සියොන්වාදී-ඇමරිකානු ආක්රමණය” හේතුවෙන් සිවිල් වැසියන් මිය යන බව පවසන ඉර්නා වැනි ඉරාන පුවත් සේවා, මේ සඳහා ජාත්යන්තර මැදිහත්වීමක් ඉල්ලා සිටී.
-
පුළුල් බලපෑම් සහ සාමය සඳහා වන ඉල්ලීම්
එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් ඇන්ටෝනියෝ ගුටෙරස්, පාලනය කළ නොහැකි මට්ටමේ දරුණු යුදමය ව්යාප්තියක් පිළිබඳව අනතුරු අඟවමින්, කඩිනම් රාජ්යතාන්ත්රික සාකච්ඡා සඳහා ඉල්ලා සිටියේය. සී.එන්.එන් (CNN) විශ්ලේෂණයකට අනුව, ඉරාන මෙහෙයුම මධ්යයේ ඊශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහුට එරෙහිව එරට අභ්යන්තරයේ පවතින සහයෝගය ඉහළ ගොස් ඇති නමුත්, ජාත්යන්තරය හමුවේ ඔහුගේ පිළිගැනීමට දැඩි හානි සිදුවෙමින් පවතී.
ගාසා තීරයේ සෞඛ්ය සැපයුම් අතිශය අවම මට්ටමක පවතින බව අවධාරණය කරන ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය, වසා දමා ඇති පිවිසුම් මාර්ග වහාම විවෘත කරන ලෙස බලකර සිටියි. ගැටුම තවදුරටත් පුළුල් වෙද්දී, දැනටමත් දරාගත නොහැකි මට්ටමට පත්ව ඇති මිනිස් ජීවිත හානිය තවදුරටත් ඉහළ යාමේ තර්ජනයක් පවතින්නේ, සියලු පාර්ශවයන් තමන්ගේ දැඩි ස්ථාවරයන්හිම තවදුරටත් එල්බ සිටින බැවිනි.
