උපේක්ෂා උඩුවැරැල්ල –
ඇමරිකානු ප්රහාරවලින් අනතුරුව ඉරානය හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමේ සැලසුමකය. ඊයේ (22) ඉරාන පාර්ලිමේන්තුව ලෝකයේ වෙළෙඳ නෞකා යාත්රා කරන ප්රධාන මුහුදු මාර්ගයක් ආවරණය කරන හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමට අවසර දීමට පක්ෂව ඡන්දය ප්රකාශ කළේය.
එනම් ඉරානයට අයත් මෙම මුහුදු තීරය ඕනෑම අවස්ථාවක වසා දැමීමට දැන් ඉරානයට ජාතික අනුමැතිය ලැබී තිබේ. එම තීන්දුව බලාත්මකවීම තීරණය වන්නේ උත්තරීතර ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ විධිමත් තීරණයක් මතය.
1979 ඉරාන විප්ලවයෙන් පසුව රටේ ඉස්ලාමීය පාලනය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා පිහිටුවන ලද ඉරාන හමුදාවේ ශාඛාවක් මෙන්ම නායකත්වයේ වගකීම් සහගත ධාරාවක්වන IRGC පැවසුවේ මෙම පියවර තවමත් ඇත්තේ “න්යාය පත්රයේ” බවය. එම යෝජනාව “අවශ්ය විටෙක” ක්රියාත්මක කළ හැකි බවත් ඉරාන නායකත්වය තහවුරු කර තිබිණි.
මෙම ප්රවේශය ක්රියාත්මක වුවහොත් එය ගල්ෆ් කලාපයේ යුද්ධය ලෝක මට්ටමින් මැදිහත්වන බරපතල ගැටුමක් දක්වා වර්ධනය වීමේ ඉඩකඩ පෙනෙමින් ඇත. එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාවේ පස්වන බලඇණිය ඇතුළු එක්සත් ජනපදය සහ මිත්ර හමුදා හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමේ ඕනෑම උත්සාහයකට ඉක්මනින් ප්රතිචාර දැක්වීමට හොඳින් ස්ථානගත වී සිටිති. ඉරානය යම් අවහිර කිරීමක් සිදුකළහොත් එය විසඳෙනු ඇත්තේ බටහිර ප්රජාවේ ඒකාබද්ධ ප්රහාරයකින් පසු සිදුවිය හැකි ගණනය කළ නොහැකි ව්යසනයකිනි.
හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය වැදගත් වන්නේ ඇයි?
හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය යනු ඉරානය සහ ඕමානය අතර පිහිටි ප්රධානම වෙළෙඳ නෞකා මාර්ගයක වැදගත්ම කොටසකි. එහි පිවිසුම් දොරටු කිලෝමීටර 50 ක් පමණ පළලය. මැදින් කිලෝමීටර 40 ක් පමණ පටුය. සමුද්ර සන්ධියේ මැද කොටස පමණක් විශාල නැව්වලට ගමන් කළ හැකි තරම් ගැඹුරුය.
ලෝක තෙල් සහ LNG සැපයුමෙන් 20% ක් පමණ ලෝකය වෙත දිනපතා බෙදා හැරෙන්නේ හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා වැටී ඇති මෙම මාර්ගයෙනි. මුහුදු මාර්ග හරහා වසරකට ප්රවාහනය කරනු ලබන ඉන්ධනවල වත්කම ඩොලර් බිලියන 600 කට ආසන්නය.
මේ තත්ත්වය තුළ මෙම සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමෙන් හෝ සැලකිය යුතු බාධාවක් ඇති කිරීමෙන් ක්ෂණයකින් ගෝලීය සැපයුමට බරපතල බලපෑමක් කළ හැකිය.
ඇමරිකාව විසින් ඉරානයට එල්ල කළ ප්රහාරයෙන් අනතුරුව උක්ත සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමට ඉරානයේ පර්ලිමේන්තුව එකඟතාවය ලබා දුන් සැනයකින් ඩොලර් හැත්තෑ පහක ට ආසන්න මිලක සිට ඩොලර් අසූවකට ආසන්න මිලකට බ්රෙන්ට් බොරතෙල් බැරලයක මිල ඉහළ ගොස්ය. යම් හෙයකින් හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා වූ සැපයුම් මාර්ගය වසා දැමුවහොත් ලෝකයේ බොරතෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 100 සිට 150 තෙක් වැඩි විය හැකි බව විශ්ලේෂකයෝ අනතුරු අඟවා තිබේ.
එහි මූලික තත්ත්වයන් මේ වනවිට දිස් වෙමින් ඇත. යුධ තත්ත්වය තුළ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය මගහැරීම නිසා ඉන්ධන ප්රවාහනය ප්රමාද වීමම තෙල් මිල කෙටි කාලීනව ඉහළ ගොස් ඇත.
මේ තත්ත්වය ලෝකයේ උද්ධමන අවපාතයක් නිර්මාණය කළ හැකි අවදානමක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඉන්ධන ඇතුළු සියලුම ආනයනික ද්රව්යවල මිල ඉහළ යනු ඇත. මෙය ගෝලීය ආර්ථික වර්ධන වේගය මන්දගාමී කරනු ඇතැයි IMF අවධාරණය කරයි.
එක්සත් ජනපදයට ඇති විය හැකි බලපෑම
එක්සත් ජනපදය බලශක්ති අපනයනකරුවෙකි. එබැවින් ඔවුන්ට හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීම ඍජු බලපෑමක් ඇති නොකරනු ඇති බව පෙනේ. එක්සත් ජනපදය ජාතික පරිභෝජන සඳහා ගල්ප්ස් කලාපයෙන් ආනයනය කරන්නේ සමස්ථ පරිමාවෙන් සියයට 7කි.
නමුත් බ්රෙන්ට් බොර තෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 110 තෙක් ගිය විට ඇමරිකානුවන් ඉන්ධන ගැලුමක් සඳහා ඩොලර් එකක වැඩිපුර මිලක් දැරිය යුතුව ඇත. ප්රවාහන වියදම් ඉහළ යෑම, උද්ධමනය වර්ධනය වීම හරහා ලෝක ආර්ථිකයේ පීඩනය වක්ර ලෙස ඇමරිකාව මතත් පතිත වීම වැලැක්විය නොහැකිය.
මේ තීන්දුව ක්රියාත්මක වුවහොත් ලෝකය ආර්ථිකයට සිදුවිය හැකි බලපෑම පිළිබඳව විශ්ලේෂකයින්ගේ මත පළ වී තිබේ. නෞකා අප්රිකාව වටා දීර්ඝ ගමනක් යනු ඇත. කාලය සහ පිරිවැය ගණනය කිරීමේ දී මිල ගණන්වල සිදුවන දැවැන්ත වැඩිවීම මෙන්ම ඒ හරහා සිදුවන බලපෑම මත සැපයුම් දාමය කඩාකප්පල් වීම සිදුවීමට නියමිතව තිබේ. චීනය ජපානය සහ දකුණු කොරියාව වැනි රටවලට මේ තීන්දුව ඍජුවම බලපානු ඇත. එම රටවල ආර්ථික අරගලය නැවතත් එක්සත් ජනපද ආර්ථිකය මත දෝංකාරය වීම අපේක්ෂිතය.
මෙය සිදුවිය හැකිය ද?
බොහෝ විට එය අවසන්ම තීන්දුවක් වීමට ඉඩ තිබේ. හේතුව මේ අවහිර කිරීම යළිත් වරක් ඉරාන ආර්ථිකය මත දැවැන්ත බරක් පතිත විය හැකි බැවිනි. මුලින්ම පීඩාවට පත් වන්නේ ඉරාන අපනයන මාර්ගයන්ය. එමෙන්ම ශක්තිමත් එක්සත් ජනපද මිත්ර හමුදාවල ප්රතිරෝධය ඉරානයට හුදකලාව දරාගත නොහැකිය. ප්රායෝගික ඇත්ත එයය.
කෙසේ වෙතත් මේ වනවිටත් හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය විවෘතය. තවමත් නිශ්චිත බාධක නැත . හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය අවහිර කිරීමේ තීරණයෙන් ඉරානය වළක්වාලීමට උදව් කරන ලෙස එක්සත් ජනපද රාජ්ය ලේකම් මාර්කෝ රුබියෝ දැන් චීනයෙන් ඉල්ලා තිබේ. එසේ කිරීමට හේතුවක් ද තිබේ. ඉරානයෙන් වැඩිපුරම ඉන්ධන මිලදී ගනු ලබන්නේ ඉරානය සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා ඇති චීනය විසිනි. හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමෙන් මුල්ම බරපතල අර්බුදය ඇති වන්නේ චීනයටය. එබැවින් ඉරානය හොමුස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමේ තීන්දුව ගනු ඇත්තේ මරාගෙ මැරෙන ප්රවේශයක් තුළ බව පැහැදිලිය.
