කපිල කේ හීනටියන –
ඇමරිකානු ගුවන් හමුදාවට අයත් ප්රබල ‘බී-52 ස්ට්රැටෝෆෝට්රස්’ (B-52 Stratofortress) වර්ගයේ උපායමාර්ගික බෝම්බ හෙලන ගුවන් යානයක් දක්ෂිණ කැලිෆෝනියාවේ මොජාවේ කාන්තාරයේ පිහිටි එඩ්වර්ඩ්ස් ගුවන් හමුදා කඳවුරෙන් ගුවන්ගත වූ සැනින් දරුණු අනතුරකට ලක්ව තිබේ. 2026 ජූනි 15 වන සඳුදා දින සිදු වූ මෙම අවාසනාවන්ත අනතුරෙන් යානයේ ගමන් ගත් කාර්ය මණ්ඩලයේ පුද්ගලයන් අටදෙනාම ජීවිතක්ෂයට පත්ව ඇති බව නිල විදේශීය මාධ්ය වාර්තා සනාථ කරයි.
ලොස් ඇන්ජලීස් නුවර සිට සැතපුම් 100ක් (කිලෝමීටර් 160ක්) පමණ උතුරින් පිහිටි ප්රධානතම පරීක්ෂණ මධ්යස්ථානයක් වන එඩ්වර්ඩ්ස් ගුවන් හමුදා කඳවුරෙන් මෙම යානය සුපුරුදු පරීක්ෂණ මෙහෙයුමක් සඳහා ගුවන්ගත වී ඇත්තේ ප්රාදේශීය වේලාවෙන් පෙරවරු 11:20 ට පමණ ය. කෙසේ වෙතත්, ගුවන්ගත වී සුළු මොහොතකින් යානය බිම ඇද වැටී ඇති අතර, ක්ෂණිකවම එය මහා ගින්නකින් වෙළී ගොස් තිබේ. අනතුර සිදු වූ වහාම හදිසි මුදාගැනීමේ අංශ එම ස්ථානයට ළඟා වුවද, අනතුරේ ස්වභාවය අනුව කිසිවෙකුටවත් ජීවිතය බේරා ගැනීමට අවස්ථාවක් නොතිබූ බව බලධාරීහු ප්රකාශ කළහ.
මෙම සිදුවීම සම්බන්ධයෙන් අදහස් දැක්වූ ගුවන් හමුදා කර්නල් ජේම්ස් හේස් ප්රකාශ කළේ මෙය “භයානක ඛේදවාචකයක්” වන බවය. “රට වෙනුවෙන් සේවය කළ ශ්රේෂ්ඨ ඇමරිකානුවන් අටදෙනෙකු අපට අහිමි වුනා…” ඔහු දැඩි සංවේගයෙන් යුතුව සඳහන් කළේය. මියගිය පිරිස අතර හමුදා නිලධාරීන්, රජයේ සිවිල් සේවකයන් මෙන්ම ආරක්ෂක අංශ කොන්ත්රාත්කරුවන් ද ඇතුළත් වන බව අනාවරණය වී ඇත.
අනතුරට හේතුව සෙවීම සඳහා ඇමරිකානු ගුවන් හමුදාව විසින් පුළුල් විමර්ශනයක් දැනටමත් ආරම්භ කර තිබේ. විපතට පත් වූවන්ගේ පවුල්වල සාමාජිකයන් වෙනුවෙන් අවශ්ය උපරිම සහයෝගය සහ සහන සැලසීමට බලධාරීන් කටයුතු කරමින් සිටී. නව තාක්ෂණයන් පරීක්ෂා කරමින් රටේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් විශාල අවදානමක් ගනිමින් සේවය කළ මෙම වීරෝදාර සේවා බළකායේ සාමාජිකයන්ගේ අහිමි වීම සම්බන්ධයෙන් ජාත්යන්තරය පුරා ද මේ වන විට ශෝකය පළ වෙමින් පවතී.
බී-52 යානයක් යනු කුමක් ද?
බී-52 යානයක් යනු ඉතිහාසයකි. ඇමරිකානු ගුවන් හමුදා ඉතිහාසයේ වඩාත්ම පිරිවැය-ඵලදායී මෙන්ම දීර්ඝකාලීන සේවාවක නියුතු උපායමාර්ගික අවියක් ලෙස බී-52 ස්ට්රැටෝෆෝට්රස් යානය හැඳින්විය හැකිය. ඇමරිකානු ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තු (DoD) නිල දත්ත සහ ගුවන් හමුදා කරුණු වාර්තා (USAF Fact Sheets) වලට අනුව, 1950 සහ 60 දශකවල මෙම යානා මුලින්ම නිෂ්පාදනය කරන විට එක් යානයක මූලික නිෂ්පාදන පිරිවැය ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 8.4ක් පමණ විය. කෙසේ වෙතත්, වර්තමාන මුදල් අගය උද්ධමනයට සාපේක්ෂව ගැලපූ විට (Inflation-adjusted) සහ නවීන පද්ධති නවීකරණයන් සමඟ මේ එක් යානයක වත්මන් වටිනාකම ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 84 කට වඩා අධික වේ.
මීට අමතරව, ඇමරිකානු ගුවන් හමුදාව විසින් මෙම යානා 2050 දශකය දක්වා සේවයේ රඳවා තබා ගැනීම සඳහා නව රෝල්ස්-රොයිස් (Rolls-Royce F130) එන්ජින් සහ නවීන රේඩාර් පද්ධති සවි කරමින් ක්රියාත්මක කරන ‘B-52 Commercial Engine Replacement Program (CERP)’ වැනි නවීකරණ ව්යාපෘති සඳහා පමණක් ඩොලර් බිලියන 11කට අධික අරමුදලක් වෙන් කර ඇති බව ආරක්ෂක විශ්ලේෂණ ආයතනයක් වන ජේන්ස් (Janes Information Services) සහ කොන්ග්රස් පර්යේෂණ සේවාව (Congressional Research Service – CRS) පෙන්වා දී තිබේ.
බී-52 යානයේ විශේෂත්වය
නිරවි යුද සමයේ මහා පරිමාණ න්යෂ්ටික ප්රහාරයන්ට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව සහිතව සැලසුම් කර ඇති බී-52 යානය සතු ආරක්ෂක විධිවිධාන සහ මෙහෙයුම් සුරක්ෂිතතාව අතිශය ඉහළ මට්ටමක පවතී. ගුවන් යානාවල තාක්ෂණික ව්යුහය පිළිබඳ වාර්තා (Federation of American Scientists – FAS) සඳහන් කරන පරිදි, මෙම යානය තුළ කාර්ය මණ්ඩලයේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් උඩු ගුවනේදී ක්රියාත්මක කළ හැකි සුවිශේෂී ‘පිටකිරීමේ අසුන්’ (Ejection Seats) පද්ධතියක් පවතී. එහිදී යානයේ ඉහළ තට්ටුවේ සිටින නියමුවන් උඩු අතටත් (Upward ejection), පහළ තට්ටුවේ සිටින නිලධාරීන් යානයේ බිම් කොටස හරහා පහළ අතටත් (Downward ejection) විදීමේ සුවිශේෂී ක්රමවේදයකට මෙහි අසුන් සැලසුම් කර ඇත.
සතුරාගේ ගුවන් ආරක්ෂක පද්ධති සහ මිසයිල මඟහැරීම සඳහා උසස් තත්ත්වයේ ඉලෙක්ට්රොනික ප්රති-පියවර (Electronic Countermeasures – ECM), රේඩාර් ජෑමර් (Radar Jammers) සහ තාප සෙවුම් මිසයිල නොමඟ යවන ‘චැෆ් සහ ෆ්ලෙයාර්ස්’ (Chaff and Flares) පද්ධතිවලින් මෙම යානා සන්නද්ධ කර ඇත. යානයේ එන්ජින් 08කි. ඉන් එන්ජින් කීපයක් , ක්රියා විරහිත වීමකදී වුවද ඉතිරි එන්ජින් ආධාරයෙන් යානය පාලනය කර ගොඩබෑමට හැකි වන පරිදි මෙහි ගුවන් ගමන් පාලන පද්ධති (Redundant Flight Controls) ද්විත්ව ආරක්ෂණ ක්රමවේදයන් යටතේ නිර්මාණය කර ඇති බව ගුවන් හමුදා තාක්ෂණික අත්පොත් (USAF Technical Manuals) සනාථ කරයි.
අවසන් වරට බී-52 යානයක් අනතුරට පත් වූ ආකාරය
ජිනීවා නුවර පිහිටි, ගෝලීය ගුවන් අනතුරු දත්ත රැස් කරන ප්රමුඛ ආයතනයක් වන ‘ගුවන් යානා අනතුරු ලේඛනාගාරය’ (Bureau of Aircraft Accidents Archives) පෙන්වා දෙන පරිදි, මෙවර සිදු වූ අනතුර සනිටුහන් වන්නේ 2016 වසරේ මැයි මාසයේදී පැසිෆික් සාගරයේ ගුවාම් දූපතේදී සිදු වූ අනතුරෙන් පසුව වාර්තා වූ පළමු ‘බී-52 ස්ට්රැටෝෆෝට්රස්’ යානා අනතුර ලෙසය. එදා ගුවාම් හිදී සිදු වූ අනතුරෙන් යානයේ සිටි කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයන් හත්දෙනාම ආශ්චර්යමත් ලෙස ජීවිත බේරා ගැනීමට සමත් වුවද, මෙවර අනතුරෙන් කිසිවෙකුටත් ජීවිතය බේරා ගැනීමට නොහැකි විය.
අනතුරට ලක් වූ මෙම සුවිශේෂී යානය පරීක්ෂණ කටයුතු වෙනුවෙන්ම වෙන් කර තිබූවක් වන අතර, එය එඩ්වර්ඩ්ස් කඳවුර මූලස්ථානය කරගත් ‘412 වන පරීක්ෂණ බලඇණියට’ (412th Test Wing) අනුයුක්තව සේවයේ යොදවා තිබූ එකකි.
එඩ්වර්ඩ්ස් කඳවුර සහ කඳවුරේ ගුවන් පථයට වූ හානිය
මොජාවේ කාන්තාරයේ වියළි විල් පතුලක් ආශ්රිතව 1930 දශකයේදී පිහිටුවන ලද එඩ්වර්ඩ්ස් ගුවන් හමුදා කඳවුර, වර්ග සැතපුම් 481ක (වර්ග කිලෝමීටර් 1,245ක) අතිවිශාල භූමි ප්රමාණයක පැතිර පවතින ඇමරිකානු ගුවන් හමුදාව සතු විශාලතම ගුවන් පථය සහිත මධ්යස්ථානයයි.
ලෝක ගුවන් ගමන් ඉතිහාසයේ නොමැකෙන සලකුණු තැබූ අත්හදා බැලීම් රැසකට මෙම කඳවුර උරුමකම් කියයි. විශේෂයෙන්ම 1947 වසරේදී චක් යේගර් (Chuck Yeager) විසින් ‘Bell X-1’ යානයෙන් ශබ්දයේ වේගය අභිබවා යාමේ (Breaking the sound barrier) ඓතිහාසික පියාසර කිරීම, සුප්රසිද්ධ ‘X-15’ පර්යේෂණ යානාවල පරීක්ෂණ පියාසැරි මෙන්ම නාසා (NASA) ආයතනයේ අභ්යවකාශ ෂටල (Space Shuttles) ප්රථම වරට පෘථිවියට ගොඩබෑම වැනි සන්ධිස්ථාන රැසක් සිදු වූයේ මෙම විස්මිත පියාසර භූමියේදීය.
බලධාරීන් ප්රකාශ කරන්නේ මෙම දරුණු අනතුර හේතුවෙන් ගුවන් පථයට දැඩි ලෙස හානි සිදුව ඇති බැවින්, අවම වශයෙන් අඟහරුවාදා දිනය දක්වා එඩ්වර්ඩ්ස් කඳවුරේ සියලුම පියාසර මෙහෙයුම් තාවකාලිකව අත්හිටුවීමට පියවර ගෙන ඇති බවය.
නමුත්, කඳවුරෙන් පිටත වෙනත් බාහිර මෙහෙයුම් කිසිවක් අත්හිටුවා නොමැති බව ඇමරිකානු ආරක්ෂක අංශ නිවේදනය කරයි.
