කපිල කේ හීනටියන –
ඇමරිකානු සහ ඊශ්රායල ප්රහාරවලින් මියගිය ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි ඛමේනි වෙනුවෙන් පැවැත්වෙන අවමංගල්ය උත්සවයට සහභාගී වීම සඳහා දසදහස් සංඛ්යාත ඉරාන වැසියන් පිරිසක් ටෙහෙරාන් නුවර පිහිටි දැවැන්ත ඉමාම් ඛමේනි ග්රෑන්ඩ් මොසල්ලා යාඥා සංකීර්ණය වෙත රැස්වෙමින් සිටිති.
කළු පැහැති ඇඳුමෙන් සැරසුණු ඔවුහු ඉරානයේ රතු, සුදු සහ කොළ පැහැති ජාතික ධජ අතැතිව සිය නායකයාට උපහාර දැක්වීම සඳහා එහි පැමිණ සිටිති. පසුගිය පෙබරවාරි මාසයේදී ඉරානයට එල්ල වූ ඇමරිකානු-ඊශ්රායල යුද්ධයේ ආරම්භක ගුවන් ප්රහාරවලදී අයතුල්ලා අලි ඛමේනි ඝාතනයට ලක්විය.
සතියක් පුරා පැවැත්වීමට නියමිත මෙම අවමංගල්ය උත්සවයේ මහජන ගෞරව දැක්වීමේ කොටස 2026 ජූලි 4 වන සෙනසුරාදා දින ආරම්භ විය. එහිදී ඛමේනි සහ ඔහු සමඟ මියගිය ඔහුගේ පවුලේ සාමාජිකයින් කිහිප දෙනෙකුගේ දේහයන් තැන්පත් කර ඇති වීදුරුවලින් ආවරණය කරන ලද මිනීපෙට්ටි අසලින් වැල නොකැඩී ඇදී යන ජනතාව, සිය පපුවට අත තබා ගනිමින් හඬා වැලපෙන අයුරු දක්නට ලැබිණි. එමෙන්ම නැසීගිය නායකයාගේ සහ ඔහුගේ පුත්රයාගේ රුව රැගත් පෝස්ටර් ප්රදර්ශනය කරමින් ඔවුහු “ඇමරිකාවට මරණය” යනුවෙන් සහ පළිගන්නා ලෙස ඉල්ලා හඬනගති
ටෙහෙරානයේ වත්මන් තත්ත්වය
මේ වන විට ටෙහෙරාන් අගනුවර දැඩි ශෝකජනක මෙන්ම ප්රබල ජාතික සහ ආගමික හැඟීම්වලින් පිරුණු වාතාවරණයක් නිර්මාණය වී තිබේ. දැඩි හිරු රශ්මිය මධ්යයේ වුවද විශාල ජනකායක් වීදි සහ දැවැන්ත යාඥා ශාලාව වෙත පිරී ඉතිරී ගොස් ඇත. කළු පැහැති චැඩෝර් (Chador) ඇඳුමෙන් සැරසුණු කාන්තාවන් සෙවන සඳහා කුඩ භාවිතා කරමින් රැඳී සිටිති. ශබ්ද විකාශන යන්ත්ර මඟින් ආගමික ගීත වාදනය කෙරෙන අතර, ශෝකය ප්රකාශ කරන ලෙස ජනතාව දිරිමත් කරනු ලබයි.
බොහෝ දෙනෙක් ඛමේනිගේ පින්තූර සහ රතු කොඩි ඔසවාගෙන සිටිති. නගරය ශෝකයෙන් ඇලලී ඇති අතර, එය දරුණු යුද්ධයකින් පසුව රටේ ශක්තිය සහ නොබිඳෙන සුළු බව ලෝකයට පෙන්වන අවස්ථාවක් ද වී තිබේ. ඉදිරි දින කිහිපය තුළ මිලියන සංඛ්යාත පිරිසක් මේ සඳහා සහභාගී වනු ඇතැයි බලධාරීහු අපේක්ෂා කරති
පසුබිම:
අයතුල්ලා රුහොල්ලා ඛමේනිගේ අභාවයෙන් පසු අයතුල්ලා අලි ඛමේනි වසර 37ක් තිස්සේ ඉරානයට නායකත්වය දුන්නේය. ඔහු 2026 පෙබරවාරි 28 වන දින එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්රායලය සමඟ ඇති වූ යුද්ධයේ පළමු ප්රහාර මාලාවේදී මියගියේය. ඔහුගේ සහ තවත් ජ්යෙෂ්ඨ නායකයින් රැසකගේ මරණය මුළු රටම කම්පනයට පත් කළේය. දිගින් දිගටම පැවති සටන් හේතුවෙන් අවමංගල්ය උත්සවය පැවැත්වීම ප්රමාද වූ අතර, දැනට ප්රකාශයට පත් කර ඇති සටන් විරාමයකින් සහ ඉරානයට යම් ආර්ථික බලාපොරොත්තුවක් ගෙන දෙන බව පවසන අතුරු ගිවිසුමකින් පසුව මෙම අවමංගල්ය කටයුතු සංවිධානය කර තිබිණි.
මෙම යුද්ධය හේතුවෙන් දහස් ගණන් පිරිසක් මියගිය අතර විශාල හානියක් සිදු විය. එහෙත් ඉරානය සියල්ල දරාගෙන සිය ස්ථාවරයේ නොසැලී සිටිමින් ඇමරිකානු කඳවුරට අපේක්ෂා නොකළ පිළිතුරක් ලබා දුන්නේය. ට්රම්ප් ලෝකය ඉදිරියේ කුඩා වෙමින් සිටි අතර ජාතියක දරාගැනීමේ ප්රමාණය සහ අධිෂ්ඨානය ඉරානය විසින් ලෝකයට පෙන්වා දුන්නේය. දැන් පවතින්නේ සාමය සඳහා වූ වටපිටාවක් නමුත් අවමංගල්ය උත්සවය හේතුවෙන් ඇමරිකාව සමඟ පැවැත්වෙන සාම සාකච්ඡා ඉරානය විසින් මේ වන විට තාවකාලිකව නතර කර ඇත.
අවමංගල්ය කාලසටහන
ටෙහෙරානය (දැනට): දේහයන් මහජන ගෞරවය සඳහා තැන්පත් කර ඇත. සඳුදා දින දැවැන්ත මහජන පෙරහැරක් සැලසුම් කර තිබේ.
කොම් (Qom): වැදගත් ආගමික නගරයක් වන මෙහි අඟහරුවාදා දින විශේෂ උත්සව පැවැත්වේ.
ඉරාකය (නජාෆ් සහ කර්බාලා): බදාදා දින ශුද්ධ වූ ෂියා සිද්ධස්ථාන පවතින මෙම නගරවල ආගමික වත්පිළිවෙත් සිදු කෙරේ.
මෂාඩ් (Mashhad): බ්රහස්පතින්දා දින වඩාත්ම පූජනීය ෂියා සිද්ධස්ථානයක් වන ඉමාම් රීසාගේ සොහොන අසල දේහය භූමදානය කිරීමට නියමිතය.
මිලියන සංඛ්යාත ජනතාව වෙනුවෙන් ප්රවාහනය, ආහාර සහ නවාතැන් පහසුකම් සැපයීමට බලධාරීන් කටයුතු කර ඇත. මෙම සිදුවීම් ඉමාම් හුසේන්ගේ ඓතිහාසික මරණය සිහිපත් කරමින්, ෂියා මුස්ලිම්වරුන්ගේ ශෝකය ප්රකාශ කිරීමේ සහ ප්රාණ පරිත්යාගීත්වයේ සම්ප්රදායන්ට අනුකූලව සිදු කෙරේ.
ප්රතිචාර සහ දේශපාලනය
මහජනතාව බොහෝ දෙනෙක් මාධ්යවේදීන්ට පවසා සිටියේ තමන් සිය නායකයාගේ “ලේ වෙනුවෙන් පළිගැනීමට” කැපවන බවත්, කිසිදා ඇමරිකාව සමඟ යහපත් සබඳතා පවත්වන්නේ නැති බවත්ය. යුද්ධයට පෙර රට තුළ විරෝධතා පැවතුණද, මේ වනවිට ඉස්ලාමීය ජනරජයේ එකමුතුකම සහ ශක්තිය ලෝකයට ප්රදර්ශනය කිරීමටය.
ඉරානයේ නව උත්තරීතර නායකයා ලෙස පත්ව සිටින්නේ ඛමේනිගේ පුත් මොජ්තාබා ඛමේනි (Mojtaba Khamenei) ය. එම ප්රහාරයේදීම ඔහුටද තුවාල සිදු වූ බවට වාර්තා වූ අතර, එතැන් සිට ඔහු ප්රසිද්ධියේ පෙනී සිටියේ කලාතුරකිනි.
මේ අතර, අවමංගල්යයේ වැලපෙන ජනතාව දුටු ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් මෙසේ කීවේය.
“ටෙහෙරාන් නුවරින් ලැබෙන දර්ශන මම දැක්කා. දසදහස් ගණන් මිනිස්සු අඬනවා, වැලපෙනවා. ඇත්තටම මම පුදුම වෙනවා. මොකද මම හැමතිස්සෙම හිතුවේ සහ අපිට ලැබුණු තොරතුරුවලින් කියවුණේ ඉරාන වැසියන් බහුතරයක් ඛමේනිට සහ ඒ මර්දනකාරී පාලනයට දැඩි ලෙස වෛර කරනවා කියලා. යුද්ධයට කලින් ඒ රටේ තිබුණු දැවැන්ත රාජ්ය විරෝධී උද්ඝෝෂණ අපිට අමතක නැහැ.
නමුත් දැන් පෙනෙන්න තිබෙන දේ වෙනස්. එක්කෝ මේ මිනිස්සු පාලනයට තියෙන බයට, බලකිරීම් මැද්දේ වීදිවලට ඇවිත් අඬනවා. නැත්නම් ඔවුන් තමන්ගේ නායකයා වෙනුවෙන් අවංකවම ශෝක වෙනවා. ඒ කොහොම වුණත්, මේක තාවකාලික හැඟීම්බර වීමක් විතරයි.
ඉරාන ජනතාව තේරුම් ගත යුතුයි ඔවුන්ගේ රටේ ආර්ථිකය සහ අනාගතය විනාශ කළේ මේ ආගමික පාලනය බව. ඇමරිකාවට ‘මරණය’ කියලා කෑගැහුවට ඔවුන්ගේ ප්රශ්න විසඳෙන්නේ නැහැ. අපිට ඉරානය විනාශ කරන්න උවමනාවක් නැහැ, අපිට අවශ්ය ඔවුන් න්යෂ්ටික අවිවලින් තොර, සාමකාමී රටක් වෙනවා දකින්න විතරයි. මේ අවමංගල්යයෙන් පස්සේවත් අලුත් නායකත්වය ඇමරිකාව එක්ක සාධාරණ එකඟතාවකට එයි කියලා මම බලාපොරොත්තු වෙනවා.”
ඉරානයේ ප්රතිචාරය
ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශය සහ එරට රාජ්ය මාධ්ය මෙම ප්රකාශය සම්පූර්ණයෙන්ම ප්රතික්ෂේප කළේය. ඔවුන් කියා සිටියේ ට්රම්ප්ගේ ප්රකාශය “ඉරාන ජනතාවගේ සැබෑ ජාතික හැඟීම සහ විප්ලවීය ලැදියාව හෑල්ලුවට ලක්කිරීමක්” බවයි. මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවක් ස්වේච්ඡාවෙන්ම වීදි බැස සිටින්නේ ඇමරිකානු ආක්රමණශීලීත්වයට එරෙහිව රටේ එකමුතුකම පෙන්වීමට බවත්, ට්රම්ප් තවමත් ඉරානයේ සැබෑ බිම් මට්ටමේ තත්ත්වය වටහා ගැනීමට අපොහොසත් වී ඇති බවත් ඉරාන බලධාරීන් අවධාරණය කළේය.
මෙහි ඇති වැදගත්කම කුමක්ද?
මෙය වසර ගණනාවකට පසු ඉරානයේ සිදුවන විශාලතම මහජන සිදුවීමකි. එය බොහෝ ඉරාන වැසියන්ගේ දැඩි ආගමික සහ විප්ලවීය හැඟීම් පෙන්නුම් කරයි. ඒ අතරම, යුද්ධයෙන් පසු විනාශ වූ යටිතල පහසුකම්, ආර්ථික ගැටලු සහ ජාත්යන්තර පීඩනය හමුවේ රට නැවත ගොඩනැඟීමේ විශාල අභියෝග රැසකටද ඉරානය මුහුණ දී සිටියි.
අපට මෙම සිදුවීම වැදගත් වන්නේ, මෙයින් මුළු මැදපෙරදිග කලාපයටම, ලෝක තෙල් මිලට සහ ගෝලීය දේශපාලනයට සෘජු බලපෑමක් එල්ල වන බැවිනි. ලෝකයේ සෙසු රටවල් මෙන්ම ශ්රී ලංකාවද මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඉන්ධන මිලට සහ ලෝක ආර්ථිකයට සිදුවන බලපෑම් පිළිබඳව දැඩි අවධානයකින් පසුවෙයි.
